ТҮРКІСТАН САММИТІ: ТҮРКІ ӘЛЕМІНІҢ РУХАНИ ТҰТАСТЫҒЫ МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БОЛАШАҒЫНА БАСТАЙТЫН ҚАДАМ

Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Түркістан қаласында өтіп жатқан Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитінде бауырлас елдердің басшыларын қасиетті Түркістан төрінде қарсы алып, бұл кездесудің тарихи және рухани мәні ерекше екенін атап өтті. Мемлекет басшысы ең алдымен Түркістанның күллі түркі жұрты үшін ортақ құндылық екенін айтты. Оның пікірінше, Түркістан – атажұрттың мызғымас темірқазығы, екі дүние есігі, ер түріктің бесігі атанған киелі мекен. Бұл шаһар ғасырлар бойы түбі бір түркі халықтарының рухани орталығы әрі қасиетті қара шаңырағы ретінде танылып келеді. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі түркі әлемінің рухани тұтастығы мен тарихи сабақтастығын айқындайтын бірегей символ болып саналады. Ұлы ойшыл Қожа Ахмет Ясауи адамзатқа ортақ құндылықтарды дәріптеп, халықтарды жақсылыққа, адалдыққа, жасампаздыққа үндеді. Оның тағылымды хикметтері түркі халықтарының баға жетпес рухани мұрасы болып қала береді.

Президент Ясауи мұрасының қазіргі заманда да өзектілігін жоғалтпағанын атап өтіп, Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан «Адал азамат», «Әділетті Қазақстан», «Таза Қазақстан» сияқты бастамалардың түпкі негізінде осы гуманистік ілім жатқанын айтты. Бұл бастамалардың мақсаты – ұлт сапасын арттыру, қоғамдық сананы жаңғырту және мемлекеттілікті нығайту. Осы рухани сабақтастықты айшықтау мақсатында Президент биыл Түркістанда «Qoja Ahmet Yasaui» орденін тағайындау туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Арнайы заң қабылданып, Президенттің жарлығына қол қойылды. Бұл марапаттың алғашқы иегері Режеп Тайип Ердоған болды. Мемлекет басшысы бұл орден түркі халықтарының бауырластығын нығайтатын және ортақ рухани құндылықтарды дәріптейтін ерекше награда екенін атап өтті.

Президенттің айтуынша, бүгінде Түркістан көне тарих пен заманауи дамуды үйлестірген көркем қалаға айналды. Соңғы жылдары өңірдің әлеуметтік-экономикалық әлеуеті айтарлықтай өсті. Өткен жылы Түркістан облысының экономикасы 9,3 пайызға өсіп, жалпы өңірлік өнім көлемі 10 миллиард доллардан асты. Облысқа 3,5 миллиард доллар көлемінде инвестиция тартылды. Бұл көрсеткіштер Түркістанның тек тарихи және рухани орталық қана емес, сонымен қатар қарқынды дамып келе жатқан экономикалық аймақ екенін дәлелдейді. Саммитті дәл осы жерде өткізудің басты мақсаты – атажұртта бауырлас елдердің көшбасшыларын кездестіріп, қайта түлеген Түркістанды әлемге таныту болды.

Мемлекет басшысы Өзбекстанның қолдауымен Түркістанда жаңа мешіттің ашылғанын ерекше атап өтіп, Шавкат Мирзиёев мен өзбек халқына алғыс білдірді. Президент бұл мешіттің қазақ және өзбек халықтарының тарихи достығы мен рухани жақындығының символына айналатынын атап өтті және оған «Миромон ата» атауын беру жөнінде ұсыныс айтты. Бұл бастама екі халық арасындағы достықтың мәңгілік екенін білдіретін символдық шешім ретінде бағаланды.

Қасым-Жомарт Тоқаев қазіргі халықаралық ахуалдың күрделі екенін, геосаяси шиеленістер мен соғыстардың әлемдік экономикаға теріс әсер етіп отырғанын айтты. Осындай алмағайып кезеңде Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің ауызбіршілігі мен өзара сенімі айрықша маңызды. Түркі халықтарының ортақ тарихы, мәдениеті, тілі және дүниетанымы оларды стратегиялық серіктеске айналдырады. Сондықтан ұйым аясындағы ынтымақтастық тек мәдени байланыстармен шектелмей, экономикалық, инвестициялық, технологиялық және гуманитарлық бағыттарда да тереңдей түсуі қажет.

Президент саммиттің басты тақырыптарының бірі болған жасанды интеллект пен цифрлық дамуға ерекше назар аударды. Оның айтуынша, қазіргі дәуірде технологиялық бәсекеге қабілеттілік ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың маңызды факторы болып отыр. Қазақстан осы бағытта ауқымды реформалар жүргізуде. Астана қаласында Alem.ai орталығы ашылды, екі суперкомпьютер іске қосылды, деректерді өңдеу орталықтарының алқабын құру жобасы басталды. Елде «Алтын виза» енгізіліп, шетелдік инвесторлар мен жоғары білікті мамандарға қолайлы жағдай жасалды. Сонымен қатар Цифрлық кодекс қабылданып, жасанды интеллект туралы заң күшіне енді. Орта білім беру жүйесіне жасанды интеллект элементтерін енгізу туралы Президент жарлығы қабылданды. Алдағы уақытта Digital Qazaqstan стратегиясы бекітіледі.

Мемлекет басшысы осы ұлттық бастамаларды Түркі мемлекеттері ұйымының ортақ жобаларына айналдыруды ұсынды. Бірінші ұсыныс – ұйымға мүше елдер арасында электрондық құжаттар мен цифрлық қолтаңбаларды өзара тану. Бұл шешім кеден рәсімдерін жеңілдетіп, мемлекеттік қызметтерді жеделдетіп, трансшекаралық сауданы едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Ортақ цифрлық құжат айналымы кәсіпкерлердің уақытын үнемдеп, әкімшілік шығындарды қысқартады, инвестициялық климатты жақсартады және ұйым ішінде бірыңғай цифрлық экономикалық кеңістік қалыптастырады.

Екінші ұсыныс – ғарыш саласындағы ынтымақтастықты кеңейту. Президент спутниктік байланыс, навигация және мониторинг жүйелерін бірлесіп дамыту қажеттігін айтты. «CubeSat-12U» ғылыми спутнигін ұшыру идеясы осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі ретінде аталды. Мұндай жобалар түркі мемлекеттерінің технологиялық дербестігін күшейтіп, ауыл шаруашылығы, экология, төтенше жағдайларды бақылау және байланыс салаларында жаңа мүмкіндіктер ашады. Ғарыштық технологияларды игеру ғылыми әлеуетті арттырып қана қоймай, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге де ықпал етеді.

Үшінші ұсыныс – Түркі елдерінің жасанды интеллект орталықтарының желісін құру. Бұл бастама ғылыми-зерттеу мекемелерін, университеттерді және технологиялық компанияларды біріктіріп, ортақ білім кеңістігін қалыптастыруға бағытталған. Қазақстанда ашылатын Жасанды интеллект университетінде түркі мемлекеттерінің азаматтарына арнайы гранттар бөлу жоспарланып отыр. Сонымен қатар бағдарламалау, жасанды интеллект және цифрлық технологиялар бойынша жастар арасында жыл сайын ғылыми-технологиялық олимпиада өткізу ұсынылды. Бұл қадам жас таланттарды анықтап, өңірде жоғары білікті инженерлер мен зерттеушілердің жаңа буынын қалыптастырады.

Төртінші ұсыныс – Түркі мемлекеттерінің IT хабтарының бірлескен орталығын құру. Президент бұл орталыққа «Turkic ai» атауын беріп, оны Астанадағы Alem.ai базасында орналастыруды ұсынды. Ортақ хаб стартаптарды қолдауға, технологиялық кәсіпкерлікті дамытуға, венчурлік инвестиция тартуға және инновациялық жобаларды халықаралық нарыққа шығаруға мүмкіндік береді. Мұндай экожүйе түркі мемлекеттерін Еуразиядағы цифрлық инновациялар орталығына айналдыра алады.

Бесінші ұсыныс – Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөніндегі халықаралық конвенцияны әзірлеу. Бұл құжат тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғаудың құқықтық негізін қалыптастырып, ЮНЕСКО аясындағы ынтымақтастықты күшейтеді. Конвенция археологиялық мұраларды, көне қолжазбаларды, фольклорлық мұраны және материалдық емес мәдени құндылықтарды бірлесіп зерттеуге және сақтауға жол ашады.

Алтыншы ұсыныс – жасанды интеллект негізінде түркі халықтарының тарихы мен мәдениетіне арналған көптілді цифрлық платформаны құру. Бұл платформада архивтік құжаттар, карталар, ғылыми мақалалар, әдеби шығармалар, қолжазбалар және мультимедиялық материалдар жинақталады. Пайдаланушылар әлемнің кез келген нүктесінен түркі өркениетінің бай мұрасымен танысып, ғылыми зерттеу жүргізе алады. Бұл бастама әсіресе жастардың тарихи санасын нығайтуға және әлемдік аудиторияға түркі өркениетін танытуға үлкен мүмкіндік береді.

Жетінші ұсыныс – Түркістан қаласында Түркі өркениеті орталығын құру. Бұл орталық ғылыми зерттеулер жүргізуге, мәдени жобаларды іске асыруға және білім беру бағдарламаларын үйлестіруге арналған халықаралық платформаға айналады. Оның жұмысына Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті ғылыми-академиялық әлеуеті тартылмақ. Орталық гуманитарлық ықпалдастықты нығайтып, ортақ ғылыми еңбектер мен мәдени бастамалардың жүзеге асуына серпін береді.

Сегізінші ұсыныс – Астанада Дала өркениеті орталығын құру. Бұл мекеме Ұлы дала халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеп, көшпелі өркениеттің әлемдік өркениетке қосқан үлесін насихаттайды. Мұндай бастама түркі мемлекеттерінің тарихи өзіндік санасын күшейтіп, халықаралық ғылыми қауымдастықтың назарын Орталық Азия өркениетіне аударуға мүмкіндік береді.

Тоғызыншы ұсыныс – түркі тілдеріне ортақ терминологиялық негіз қалыптастыру. Президент Түркі академиясы дайындаған сегіз томдық терминологиялық сөздіктің маңызын атап өтіп, мемлекетаралық терминологиялық комиссия құруды ұсынды. Бұл комиссия ғылым, техника, құқық және цифрлық технология салаларындағы ұғымдарды біріздендіріп, ортақ ғылыми кеңістікті қалыптастырады. Нәтижесінде білім алмасу жеңілдеп, түркі тілдерінің заманауи ғылым тілі ретінде дамуына серпін беріледі.

Оныншы ұсыныс – Габалада көтерілген Цифрлық мониторинг орталығы, Цифрлық инновациялар орталығы және Киберқауіпсіздік жөніндегі кеңесті құру бастамаларын жүзеге асыруды жеделдету. Бұл құрылымдар ұйым елдерінің ақпараттық инфрақұрылымын қорғауға, киберқауіптерге бірлесіп қарсы тұруға және цифрлық тәуекелдерді дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді. Ортақ қауіпсіздік тетіктері мемлекеттік жүйелердің тұрақтылығын күшейтіп, сенімді цифрлық орта қалыптастырады.

Президент Түркі инвестициялық қоры қызметіне де ерекше тоқталды. Оның жарғылық капиталы 600 миллион долларға жеткенін атап өткен Мемлекет басшысы қордың стартаптарды, инфрақұрылымдық және инновациялық жобаларды қаржыландырудағы рөлін күшейту қажет екенін айтты. Бұл қаржы институты ұйым аясындағы стратегиялық бастамаларды нақты іске асыратын негізгі құралдардың біріне айналмақ. Қордың белсенді жұмысы технологиялық жобалардың тұрақты қаржыландырылуын қамтамасыз етіп, экономикалық интеграцияны тереңдетеді.

Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымы туралы айтылған кейбір пікірлерге де тоқталды. Оның айтуынша, бұл ұйым геосаяси жоба да, әскери альянс та емес. Ұйымның негізгі мақсаты – бауырлас елдердің сауда-экономикалық, жоғары технологиялық, цифрлық және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастығын дамыту. Мұндай ұстаным ұйымның бейбіт, ашық және прагматикалық сипатын айқындайды. Ұйым елдері өзара сенім мен ортақ мүддеге сүйене отырып, аймақтық тұрақтылық пен өркендеуге үлес қосады.

Қазақстан Түркия ұсынған «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматын қолдайтынын білдірді. Бұл формат ұйымның ынтымақтастық аясын кеңейтіп, басқа мемлекеттер мен халықаралық ұйымдармен тиімді байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге Президент мұндай форматқа қатысушыларға қатысты нақты өлшемдер қажет екенін айтты. Бұл ұйымның институционалдық тұрақтылығын сақтауға және оның негізгі мақсаттарына сай дамуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Жалпы алғанда, Түркістандағы саммитте көтеріліп жатқан бастамалар Түркі мемлекеттері ұйымының жаңа даму кезеңіне аяқ басқанын көрсетті. Егер Президент ұсынған жобалар толық жүзеге асса, ұйым ішінде цифрлық интеграция нығайып, ортақ технологиялық инфрақұрылым қалыптасады, жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастық тереңдейді, ғарыштық бағдарламалар іске асады, тарихи-мәдени мұра жүйелі түрде қорғалады, ортақ білім және ғылым кеңістігі құрылады. Бұл өз кезегінде түркі мемлекеттерінің жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттырып, оларды Еуразиядағы ықпалды экономикалық және технологиялық қауымдастыққа айналдырады.

Түркістан саммитінің басты қорытындысы – түркі халықтарының бірлігі тек тарихи-мәдени ұғым емес, нақты экономикалық, ғылыми және технологиялық нәтижелерге негізделген стратегиялық күшке айналып келе жатқаны. Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсыныстары осы бірлікті жаңа мазмұнмен толықтырып, Түркі мемлекеттері ұйымын инновациялық, интеллектуалдық және рухани тұрғыдан қуатты халықаралық құрылым ретінде нығайтуға бағытталған. Түркі дүниесінің ортақ құндылықтары мен заманауи мүмкіндіктері үйлескен жағдайда, бұл ұйым XXI ғасырдағы ең ықпалды өңірлік бірлестіктердің біріне айналуға толық қабілетті.

Мөлдір Нұрман