ЖЫЛЫЖАЙМЕН БАЙЫП ЖАТЫР
Түркістан облысы жылыжай шаруашылығын дамыту бойынша Қазақстандағы көшбасшы өңір болып саналады. Бүгінде республикадағы барлық жылыжайлардың шамамен 72 пайызы осы өңірдің үлесіне тиесілі. Облыс аумағында жалпы көлемі 1 006,7 гектарды құрайтын 3 366 жылыжай тұрақты жұмыс істейді. Оның ішінде 62,5 гектарды қамтитын 17 заманауи өнеркәсіптік кешен және 944,2 гектар аумақта орналасқан мыңдаған фермерлік жылыжайлар бар. Бұл көрсеткіш Түркістанның еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі стратегиялық рөлін айқын көрсетеді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша облыс шаруалары 113 мың тоннадан астам көкөніс өнімін өндірді. Соның арқасында маусымаралық кезеңде, әсіресе қыс пен көктем айларында, Қазақстан халқының қызанақ, қияр және басқа да көкөніс түрлеріне деген сұранысының 45 пайызы қамтамасыз етілуде. Яғни, еліміздегі әрбір екінші дастарқанға қойылатын жылыжай өнімдерінің басым бөлігі Түркістан облысында өсіріледі.
Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртсек, жылыжай шаруашылығы жоғары дамыған елдердің қатарында China, Spain, Netherlands, Turkey және Mexico бар. Қытай жылыжай көлемі бойынша әлемде бірінші орында тұр және ішкі нарықты толық қамтамасыз етіп қана қоймай, көкөніс пен жеміс-жидекті ірі көлемде экспорттайды. Нидерланд жер көлемі шағын болғанымен, инновациялық технологиялардың арқасында әлемдегі ең ірі бау-бақша өнімдерін экспорттаушы мемлекеттердің біріне айналды. Испания Еуропа елдерін қыс мезгілінде жаңа піскен көкөніспен қамтиды. Түркия мен Мексика да қызанақ, қияр, бұрыш секілді өнімдерді халықаралық нарыққа тұрақты түрде жеткізеді.
Қазақстан жылыжай өндірісі көлемі жағынан аталған елдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен болғанымен, Орталық Азия өңірінде ішкі нарықты қамтамасыз ету тұрғысынан маңызды орын алады. Еліміздің бау-бақша өнімдерінің жалпы экспорт көлемі соңғы жылдары өсіп келеді. Негізгі экспорттық бағыттар қатарында Russia, Kyrgyzstan, Uzbekistan және Belarus бар. Дегенмен, әлемдік көкөніс экспорты құрылымындағы Қазақстанның үлесі әзірге 1 пайызға да жетпейді. Соған қарамастан Түркістан облысының өндірістік әлеуеті бұл көрсеткішті ұлғайтуға негіз бола алады.
Жылыжай шаруашылықтарын қолдау мақсатында мемлекет тарапынан бірқатар нақты шаралар қабылданған. 2023 жылдан бастап жылыжайларда пайдаланылатын электр энергиясы, табиғи газ және көмір шығындарының бір бөлігі субсидияланады. Өнеркәсіптік үлгідегі жылыжайлардың әр гектарына 4,8 млн теңге, ал фермерлік жылыжайлардың әр гектарына 8,1 млн теңге көлемінде мемлекеттік қолдау көрсетіледі. Бұдан бөлек, минералдық тыңайтқыштардың құнын арзандату, сапалы тұқым шаруашылығын дамыту, инвестициялық субсидиялар беру және жеңілдетілген несиелер ұсыну сияқты бағдарламалар тұрақты түрде жүзеге асырылып келеді.
Соған қарамастан, отандық жылыжай кәсіпорындары бүгінде елеулі сыртқы бәсекеге тап болып отыр. Uzbekistan, Turkmenistan және Iran мемлекеттерінде өндіріс шығындарының төмендігі, энергия бағасының арзандығы және мемлекеттік қолдаудың ауқымды болуы импорттық өнімнің бағасын төмендетіп отыр. Нәтижесінде қазақстандық шаруалар өз өнімін кей жағдайда өзіндік құнынан төмен бағамен сатуға мәжбүр. Бұл құбылыс кәсіпорындардың табыстылығын азайтып, жаңа инвестициялардың тартылуын тежейді және жұмыс орындарының қысқару қаупін күшейтеді.
Түркістан облысының шаруалары ішкі нарықты сапалы әрі экологиялық таза өніммен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Өңірдегі жылыжай кешендері халықтың маусымаралық кезеңдегі сұранысын толық өтеуге жеткілікті өндірістік қуатқа ие. Осыған байланысты Қазақстанның фермерлік жылыжайлар қауымдастығы мен өңірдегі шаруа қожалықтары әлеуметтік жауапкершілікті өз мойнына алып, арнайы меморандумға қол қойды. Құжат аясында олар сәуір-мамыр айларында ел тұрғындарын қажетті көкөніс көлемімен үздіксіз қамтамасыз етуге, бағаны қолжетімді деңгейде ұстап тұруға және әлеуметтік маңызы бар азық-түлік құнының негізсіз өсуіне жол бермеуге міндеттенді.
Сонымен қатар, Үкіметке отандық өндірушілердің мүддесін қорғау мақсатында бірқатар уақытша маусымдық шараларды енгізу жөнінде ұсыныстар жолданды. Атап айтқанда, сәуір-маусым айлары аралығында үшінші елдерден әкелінетін көкөніс өнімдеріне кедендік баж мөлшерін арттыру және импорт көлеміне квота белгілеу мәселесі қарастырылуда. Мұндай шешімдер ішкі нарықтағы баға тұрақтылығын сақтауға, отандық жылыжайлардың бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге, өндіріс көлемін төмендетпеуге және Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді.
Осылайша, Түркістан облысының жылыжай кешендері тек өңір экономикасының емес, бүкіл елдің тұрақты азық-түлік жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Олардың әлеуетін тиімді пайдалану және мемлекеттік қолдауды жалғастыру арқылы Қазақстан ішкі нарықты толық қамтып қана қоймай, болашақта Орталық Азиядағы көкөніс экспортының ірі орталықтарының біріне айналуына толық мүмкіндік бар.
