ЖАСАНДЫ ЖОЛМЕН ЖАҢБЫР ЖАУДЫРУ — ҒЫЛЫМНЫҢ ҮДЕРІСІ

«КОРОЛЬДІК ЖАҢБЫР ЖОБАСЫ» — ТАИЛАНД ТЕХНОЛОГИЯСЫ 

Жасанды жолмен жаңбыр шақыру — 1955 жылы Таиланд патшасының бастамасымен қолға алынды. Содан «Корольдік жаңбыр жобасы» атанып кеткен. Мақсат — ауыл шаруашылығын тұрақты сумен қамтамасыз ету, қуаңшылықтың зардаптарын азайту және фермерлердің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту болды. Себебі XX ғасырдың ортасында Таиландтағы егістік алқаптардың 82 пайыздан астамы табиғи жауын-шашынға тәуелді болғандықтан, құрғақшылық ауыл шаруашылығының дамуына елеулі кедергі келтірді. Осы мәселені ғылыми жолмен шешуді көздеген король жасанды жаңбыр технологиясын әзірлеуге жеке қаражатын жұмсап, оның ғылыми дамуын өмір бойы қолдап отырды. Жобаның техникалық және ғылыми жұмыстарын Таиланд Ауыл шаруашылығы министрлігінің маманы Дебаридди Девакула жүзеге асырды.

Алғашқы тәжірибелік сынақ 1969 жылы «Khao Yai National Park» аумағында өткізілді. Арнайы ұшақтар бұлттарға құрғақ мұз шашып, нәтижесінде аз мөлшерде жаңбыр жауды. Бұл тәжірибе технологияның тиімділігін дәлелдеп, оны одан әрі жетілдіруге негіз болды. 1971 жылы Таиланд Үкіметі жасанды жаңбыр технологиясын зерттеу және дамыту жөніндегі арнайы жобаны ресми түрде құрды. Осыдан кейін бағдарлама ұлттық деңгейдегі тұрақты ғылыми жүйеге айналып, авиациялық бөлімшелер, метеорологиялық бақылау қызметтері мен зерттеу топтары құрылды.

Корольдік жаңбыр технологиясы үш негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде гигроскопиялық заттар атмосфераға шашылып, ылғалдың шоғырлануына және бұлттардың қалыптасуына жағдай жасалады. Екінші кезеңде экзотермиялық-гигроскопиялық химиялық заттар енгізіліп, су тамшыларының бірігуі жеделдетіледі. Үшінші кезеңде арнайы ұшақтар бұлт ішіндегі микрофизикалық процестерді күшейтіп, тұрақты жауын-шашынның түсуін қамтамасыз етеді. Бұл технология халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. 2001 жылы EUREKA оны әлемдік маңызы бар ғылыми жетістік ретінде таныды. 2009 жылы Jordan Таиландтан технологияны пайдалану құқығын алып, өз аумағында қолдана бастады. Бүгінде Корольдік жаңбыр жобасы қуаңшылықпен күрестің, су ресурстарын тиімді басқарудың және табиғи экожүйелерді қолдаудың табысты ғылыми-технологиялық үлгісі ретінде халықаралық деңгейде мойындалған.

БАӘ ЖАСАНДЫ ЖОЛМЕН ЖАҢБЫР ЖАУДЫРУ АРҚЫЛЫ ЖЕТІСТІККЕ ЖЕТТІ 

Біріккен Араб Әмірліктерінде, әсіресе Дубайда жасанды жолмен жаңбыр жаудыру технологиясы су қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған стратегиялық ғылыми-инженерлік жүйеге айналды. Табиғи климаты аса құрғақ, жауын-шашын мөлшері аз, ал тұщы су ресурстары шектеулі бұл мемлекет үшін атмосферадағы ылғалды тиімді пайдалану ұлттық дамудың негізгі бағыттарының бірі болып саналады. Осы мақсатта Біріккен Араб Әмірліктері 1990-жылдардан бастап бұлттарды себу технологиясын жүйелі түрде енгізіп, қазіргі уақытта ауа райын басқару саласындағы әлемдегі жетекші елдердің қатарына қосылды. Бұл технология су қорларын толықтыруға, ауыл шаруашылығын дамытуға, қалаларды көгалдандыруға, экологиялық тұрақтылықты күшейтуге және халықтың өмір сапасын арттыруға кең мүмкіндік береді.

Жасанды жаңбыр технологиясының ғылыми негізі атмосферадағы табиғи конденсация процестеріне сүйенеді. Су буы ауада қалқып жүретін шаң-тозаң, теңіз тұзы және басқа микробөлшектердің айналасына жиналып, ұсақ тамшылар түзеді. Бұл бөлшектер конденсация ядролары деп аталады. Бұлттардың жоғарғы қабаттарында температура нөлден төмен болса да, су тамшылары сұйық күйде сақталып, аса салқындатылған күйде болады. Қолайлы бөлшектермен әрекеттескен кезде олар тез іріленіп, белгілі бір салмаққа жеткен соң жерге жаңбыр ретінде түседі. Жасанды жаңбыр әдісі осы табиғи құбылысты күшейтіп, атмосферада бар ылғалдың жауын-шашынға айналу тиімділігін арттырады. Технология жаңбырды жоқ жерден жасамайды, тек табиғи түрде қалыптасқан бұлттардың ылғал әлеуетін толық пайдалануға көмектеседі.

Елдегі бұл бағыттағы жұмыстарды «National Center of Meteorology» үйлестіреді. Орталық заманауи метеорадарлар, спутниктік бақылау жүйелері, атмосфералық модельдеу бағдарламалары және жоғары білікті мамандар арқылы ауа қабатындағы өзгерістерді үздіксіз қадағалайды. Ылғалы жеткілікті және физикалық тұрғыдан қолайлы бұлттар анықталған кезде арнайы ұшақтар немесе жаңа буындағы дрондар іске қосылып, бұлттарды белсендіру операциясы жүргізіледі. Осындай кешенді тәсіл жауын-шашын көлемін ұлғайтып, су ресурстарын басқарудың тиімділігін арттырады.

Қолданылатын негізгі әдіс – ұшақтар арқылы гигроскопиялық тұз бөлшектерін шашу. Натрий хлориді, калий хлориді және магний тұздары бұлттағы ұсақ су тамшыларына жабысып, олардың бірігу процесін жеделдетеді. Тамшылар іріленіп, салмағы артқан кезде жерге жаңбыр түрінде түседі. Бұл заттардың табиғи шығу тегі мен атмосферадағы ылғалмен үйлесімділігі әдістің ғылыми негізділігін және практикалық тиімділігін қамтамасыз етеді.

Соңғы жылдары Әмірліктер бұл салада жаңа технологияларды белсенді енгізуде. Соның бірі – бұлттарға әлсіз электр зарядын бағыттайтын арнайы дрондар. Электр өрісі су тамшылары арасындағы тартылыс күшін күшейтіп, олардың тезірек бірігуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде жаңбыр тамшылары қысқа уақыт ішінде қалыптасып, жауын-шашын ықтималдығы артады. Сонымен қатар титан диоксиді негізіндегі нанобөлшектерді пайдалану бағытындағы зерттеулер жүргізілуде. Мұндай материалдар конденсацияны күшейтіп, бұлттардың жаңбыр түзу қабілетін арттырады. Жасанды интеллект, жоғары дәлдікті модельдеу және материалтану салаларындағы жетістіктер бұл технологияны сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерді.

Жасанды жаңбырдың басты стратегиялық маңызы су қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланысты. Қосымша жауын-шашын жер асты суларының қорын толықтырады, бөгеттер мен су қоймаларындағы судың көлемін арттырады, табиғи су айналымын тұрақтандырады және теңіз суын тұщыландыруға тәуелділікті азайтады. Су ресурстарының тұрақты қоры өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, энергетика және коммуналдық инфрақұрылымның үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді. Қуаңшылық жағдайында бұл технология ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құралдарының біріне айналады.

Ауыл шаруашылығында оның әсері ерекше байқалады. Қосымша ылғал топырақтағы су балансын жақсартып, құнарлылықты сақтауға және дақылдардың өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Көкөніс, жеміс-жидек және мал азығы өндірісінің көлемі ұлғайып, жайылымдардың сапасы жақсарады. Бұл азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, аграрлық сектордың экономикалық тиімділігін арттырады. Шөл және шөлейт климат жағдайында тұрақты егіншілік пен бақ өсірудің дамуы осындай технологиялық шешімдердің арқасында мүмкін болды.

Қалалық инфрақұрылым тұрғысынан алғанда, жасанды жаңбыр Дубай мегаполисінің экологиялық жағдайын жақсартуға елеулі үлес қосты. Қосымша жауын-шашын саябақтарды, гүлзарларды және көше бойындағы жасыл аймақтарды күтіп-баптауға көмектеседі. Ағаштардың көбеюі ауа сапасын жақсартып, шаң-тозаңды азайтады, жазғы аптаптың әсерін жұмсартады және қалалық микроклиматты тұрақтандырады. Соның нәтижесінде шөлдің ортасында экологиялық тұрғыдан қолайлы, жайлы әрі тартымды урбанистік орта қалыптасты.

Экономикалық тұрғыдан бұл технологияның тиімділігі жоғары. Су тапшылығының азаюы коммуналдық және инфрақұрылымдық шығындарды төмендетеді, ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемін арттырады, туризм мен қызмет көрсету секторын дамытуға қолайлы жағдай туғызады. Климаттың салыстырмалы түрде жақсаруы халықаралық инвесторлардың қызығушылығын арттырып, жылжымайтын мүлік, жоғары технологиялар және логистика салаларының өсуіне ықпал етеді. Бұл жаңа жұмыс орындарын ашып, халықтың табысын ұлғайтады.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, Біріккен Араб Әмірліктері атмосфера физикасы, метеорология, материалтану, нанотехнология және жасанды интеллект бағыттарында маңызды зерттеулер жүргізіп келеді. Ел жетекші халықаралық университеттер мен ғылыми орталықтармен бірлесіп, бұлттардың құрылымы мен жауын-шашын түзу механизмдерін терең зерттеуде. Жиналған деректер мен әзірленген әдістер құрғақ климат жағдайындағы су ресурстарын басқару жөніндегі жаһандық ғылыми білім қорын толықтыруда. Бұл зерттеулердің нәтижелері басқа мемлекеттерге де қолдануға болатын технологиялық шешімдер ұсынады.

Экологиялық тұрғыда әсері де айқын. Жауын-шашын көлемінің артуы өсімдіктердің өсуін ынталандырып, топырақтағы ылғал қорын сақтайды, табиғи экожүйелердің тұрақтылығын күшейтеді және шөлейттену үдерісін баяулатады. Жасыл желектің көбеюі жер бетінің қызуын азайтып, ауаның сапасын жақсартады және биоалуантүрлілікті қолдауға ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды жаңбыр технологиясы табиғатпен үйлесімді дамудың тиімді құралы болып табылады.

Дубай тәжірибесі табиғи ресурстары шектеулі елдердің ғылым мен инновацияға сүйене отырып ірі нәтижелерге қол жеткізе алатынын дәлелдеді. Шөлді климат жағдайында тұрақты су ресурстарын қалыптастыру, жасыл инфрақұрылымды кеңейту және өмір сүруге қолайлы орта құру — мемлекеттік стратегия мен ғылыми жетістіктердің тиімді үйлесімінің нәтижесі. Бұл тәжірибе құрғақ климат жағдайында орналасқан көптеген мемлекеттер үшін практикалық үлгі ретінде қарастырылады.

ҚАЗАҚСТАН АЛҒАШҚЫЛАРДЫҢ БІРІ БОЛЫП ЖАСАНДЫ ЖОЛМЕН ЖАҢБЫР ЖАУДЫРМАҚШЫ

Қазақстан үшін де бұл бағыттың маңызы зор. Қуаңшылық жиі байқалатын өңірлерде атмосферадағы табиғи ылғалды тиімді пайдалану егіншілікті тұрақтандыруға, жайылымдардың өнімділігін арттыруға, су қоймаларын толықтыруға және азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұндай технологиялар климаттық тәуекелдерді азайтып, су ресурстарын басқарудың ғылыми негізделген жүйесін қалыптастыруға ықпал етеді.

Жалпы алғанда, жасанды жолмен жаңбыр жаудыру технологиясы — атмосфералық процестерді терең ғылыми түсінудің және инженерлік шешімдердің нәтижесі. Ол су қауіпсіздігін күшейтеді, ауыл шаруашылығын қолдайды, қалаларды көгалдандырады, экономиканың тұрақты дамуына ықпал етеді және халықтың өмір сүру сапасын жақсартады. Біріккен Араб Әмірліктері бұл салада қалыптастырған тәжірибе ғылым мен инновацияның табиғи шектеулерді жаңа мүмкіндіктерге айналдыра алатынын көрсетті. Сондықтан жасанды жаңбыр технологиясын дамыту су ресурстарын тиімді басқарудың, экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етудің және болашақ ұрпаққа қолайлы өмір сүру ортасын қалыптастырудың маңызды стратегиялық бағыты болып саналады.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Түркістанға сапары барысында БҰҰ Дүниежүзілік метеорология ұйымының президенті, БАӘ Ұлттық метеорология орталығының бас директоры Абдулла Әл-Мандусты қабылдады. Кездесу барысында Президент Дүниежүзілік метеорология ұйымының климат, ауа райы, су ресурстары және табиғи апаттар қатерін азайту бағытындағы халықаралық ынтымақтастықты дамытудағы маңызды рөлін атап өтті. Тараптар Қазақстан үшін стратегиялық маңызы бар климат мәселелерін талқылап, ерте ескерту жүйелерін дамыту, метеорологиялық инфрақұрылымды жаңғырту және ғылыми деректер алмасуды кеңейту мәселелеріне ерекше назар аударды. Мемлекет басшысы Қазақстанның БАӘ Ұлттық метеорология орталығымен ынтымақтастықты нығайтуға дайын екенін растады. Кездесуде өңірлік және жаһандық деңгейдегі су қауіпсіздігін қамтамасыз ету және су ресурстарын тиімді басқару мәселелері де қарастырылды. Осы тұрғыда Қазақстанның БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құру жөніндегі бастамасының маңыздылығы атап өтілді. Сонымен қатар Түркістан облысы БАӘ Ұлттық метеорология орталығымен бірлесіп, су қоймаларын толықтыру және ауыл шаруашылығы алқаптарын сумен қамтамасыз ету мақсатында жауын-шашынды жасанды жолмен шақыру жобасын іске асырады. Осылайша, Қазақстан Орталық Азияда жасанды жаңбыр технологиясын қолданған алғашқы ел болады.

Түркістан қаласында жауын-шашынды жасанды түрде көбейту жөніндегі ірі пилоттық жобаның салтанатты іске қосылу рәсімі өтті. Бұл – Орталық Азия кеңістігінде осындай ауқымда жүзеге асырылып отырған алғашқы бастама. Осылайша Қазақстан климаттық технологияларды нақты тәжірибеде қолдануға көшкен аймақтағы тұңғыш мемлекет ретінде жаңа кезеңге қадам басты. Жоба елдің оңтүстігіндегі су тапшылығын азайтуға, ауыл шаруашылығы алқаптарын сенімді сумен қамтамасыз етуге және су қоймаларының толу деңгейін арттыруға бағытталған. Жобаның толыққанды өндірістік кезеңі 17 мамырдан басталды.

Бұл бастама, ең алдымен, Түркістан облысындағы жалпы аумағы 911 мың гектардан асатын егістік жерлерге тікелей әсер ететін құрғақшылық тәуекелдерін төмендетуге арналған. Соңғы жылдары өңірде жауын-шашынның азаюы, өзен ағындарының құбылмалылығы және трансшекаралық су ресурстарына тәуелділік ауыл шаруашылығы саласына айтарлықтай қысым түсіріп келеді. Осыған байланысты жауын-шашынды жасанды түрде ынталандыру технологиясы табиғи ылғал қорын көбейтіп, егіншілік пен мал шаруашылығының тұрақтылығын арттырудың тиімді тетігі ретінде қарастырылуда.

Жоба БАӘ Ұлттық метеорология орталығы-мен стратегиялық әріптестік аясында іске асырылуда. Бұл орталық 1980-жылдардың соңынан бері ауа райын модификациялау және бұлттарды ұрықтандыру саласында жүйелі жұмыс жүргізіп келеді және әлемдегі осы бағыттағы жетекші ғылыми-тәжірибелік құрылымдардың бірі саналады. Көпжылдық тәжірибе, заманауи авиациялық шешімдер және дәл метеорологиялық модельдеу Қазақстанға озық технологияларды енгізуге және отандық кадрларды даярлауға мүмкіндік береді. Салтанатты рәсімге Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары – жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым президенті әрі БАӘ Ұлттық метеорология орталығының бас директоры Абдулла Ахмед Әл-Мандус, Мұхаммад Саид Мұхаммад Әл-Арики және Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров қатысты.  Жобаны жүзеге асыруға Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі, Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі, Сыртқы істер министрлігі, Мәдениет және ақпарат министрлігі, Қорғаныс министрлігі, Ауыл шаруашылығы министрлігі, Көлік министрлігі, Қаржы министрлігі, Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Энергетика министрлігі, Төтенше жағдайлар министрлігі, Түркістан облысының әкімдігі, Азаматтық авиация комитеті, Казаэронавигация және Қазгидромет секілді мемлекеттік органдар мен ұйымдар қатысуда.

Қазақстанның климаттық орнықтылықты қамтамасыз ету жолында нақты практикалық қадам. Бұл жоба – ғылымға, халықаралық серіктестікке және цифрлық шешімдерге негізделген заманауи климаттық инфрақұрылымды қалыптастырудың бастауы. Сонымен қатар жоба технологиялар трансферін жүзеге асырып қана қоймай, қазақстандық метеорологтарды, инженерлерді, ұшқыштарды және басқа да салалық мамандарды даярлауға негіз қалайды.

Халықаралық ғылыми бағалаулар бойынша бұлттарды ұрықтандыру технологиялары қолайлы метеорологиялық жағдайда табиғи деңгеймен салыстырғанда жауын-шашын көлемін орта есеппен 10–20 пайызға дейін арттыра алады. Кейбір өңірлерде қысқа мерзімді нөсерлер мен қар мөлшерінің артуы су қоймаларының толуына, жерасты суларының қорын толықтыруға және ауыл шаруашылығы маусымын тұрақтандыруға оң ықпал еткен. Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктері бұл технологияны ұзақ жылдар бойы қолданып, құрғақ климат жағдайында жергілікті су ресурстарын толықтыру мүмкіндігін кеңейтті. Қытай бірнеше провинцияда қар мен жауын көлемін арттыру арқылы су қоймалары мен гидротехникалық нысандардың толу деңгейін жақсартқанын хабарлаған. Америка Құрама Штаттары-ның батыс штаттарында, әсіресе таулы аймақтарда жүргізілген қысқы бұлттарды ұрықтандыру бағдарламалары көктемгі еріген су көлемін көбейтіп, су қоймаларының қорын толықтыруға септігін тигізді. Сауд Арабиясы мен Франция да ауыл шаруашылығы мен су ресурстарын басқару мақсатында осындай технологияларды қолдану тәжірибесін оң бағалап келеді. Бұл елдердің тәжірибесі жасанды жаңбыр технологиясының дұрыс жоспарланған жағдайда су қауіпсіздігін күшейтуге нақты үлес қоса алатынын көрсетеді.

ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫ ТАҢДАЛДЫ

Түркістан облысында жоба суға сұранысы жоғары аудандарда, ең алдымен ауыл шаруашылығы басым аумақтарда жүзеге асырылады. Нақты жұмыс жүргізілетін аймақтар метеорологиялық ахуалға, бұлттардың физикалық сипаттамасына, экологиялық жағдайға және суға қажеттілік деңгейіне қарай анықталады. Бұл үдеріс Қазгидромет мамандары мен тиісті мемлекеттік органдардың қатысуымен жүргізіледі. Технологияның әсер ету радиусы жергілікті сипатта болып, 5 шақырымнан аспайды. Ол ауқымды циклондар немесе өңірлік климаттық жүйелерді өзгертпейді, тек табиғи түрде қалыптасқан бұлттардағы ылғалдың конденсациялану үдерісін күшейтуге бағытталған.

Жұмыстарды орындау үшін халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылатын тұз негізіндегі реагенттер пайдаланылады. Бұл заттар бұлт құрамындағы ұсақ су тамшыларының іріленуін жеделдетіп, жауын-шашынның түсу ықтималдығын арттырады. Әдіс көптеген мемлекеттерде ондаған жыл бойы қолданылып келеді және белгіленген экологиялық талаптар сақталған жағдайда қоршаған ортаға елеулі қауіп төндірмейді.

Жобаның күтілетін нәтижелері ауқымды. Біріншіден, ауыл шаруашылығы алқаптарын сумен қамтамасыз ету тиімділігі артады. Екіншіден, құрғақшылық салдарынан болатын шығын көлемі қысқарады. Үшіншіден, егін өнімділігі мен мал азығы қорының тұрақтылығы жақсарады. Төртіншіден, су қоймалары мен ирригациялық жүйелердің толығу мүмкіндігі артып, өңірдің жалпы су қауіпсіздігі күшейеді. Алдын ала экономикалық бағалаулар бойынша жобаның ықтимал тиімділігі жылына 35 миллиард теңгеге дейін жетуі мүмкін.

Ынтымақтастық аясында БАӘ мамандары Түркістан облысының қызметкерлерін арнайы оқытып жатыр. Оқыту бағдарламасына метеорологтар, авиация мамандары, инженерлер және техникалық персонал қатысуда. Бұл Қазақстанда климаттық технологиялар бойынша жаңа кәсіби құзыреттер қалыптастыруға және болашақта осындай жобаларды өз күшімізбен жүзеге асыруға жол ашады.

Жобаның табысты іске асуы оның еліміздің басқа өңірлеріне кезең-кезеңімен кеңейтілуіне мүмкіндік береді. Су тапшылығы байқалатын облыстарда осындай технологияларды енгізу агроөнеркәсіп кешенінің тиімділігін арттырып, климаттық өзгерістерге бейімделу деңгейін күшейтеді. Сонымен қатар бұл бастама Қазақстанның климаттық инженерия, гидрометеорология және цифрлық экожүйе салаларындағы ғылыми әлеуетін дамытуға серпін береді.

Түркістанда басталған бұл жоба – жай ғана технологиялық эксперимент емес. Бұл – Қазақстанның су қауіпсіздігін күшейтуге, ауыл шаруашылығын қолдауға, климаттық тәуекелдерді азайтуға және халықаралық ғылыми ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге бағытталған стратегиялық қадам. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, дұрыс қолданылған жағдайда жасанды жауын-шашын технологиялары су қоймаларының толықтырылуына, ауыл шаруашылығының тұрақтануына және экономикалық өсімге нақты үлес қоса алады. Қазақстан осы озық тәжірибені игере отырып, климаттық орнықты даму жолындағы жаңа мүмкіндіктерді ашып отыр. Дәлдікпен есептелетін технология болғандықтан, су тасқыны сияқты төтенше жағдайларға себеп болмаған жоба екен. Әлемде АҚШ, Қытай сияқты алпауыт мемлекеттердің өзі жасанды жолмен жауатын жаңбырды жиі қолданады.

Түркістан облысы – аграрлық әлеуеті жоғары, ауыл шаруашылығы экономиканың негізгі тіректерінің бірі саналатын өңір. Сондықтан егін алқаптарын тұрақты сумен қамтамасыз ету, су ресурстарын тиімді пайдалану және заманауи технологияларды енгізу облыс үшін стратегиялық маңызға ие. Қазіргі таңда әлем климаттың өзгеруі, жауын-шашын көлемінің азаюы және су тапшылығы сияқты күрделі сын-қатерлерге тап болып отыр. Әсіресе ауыл шаруашылығына тәуелді өңірлер үшін су қауіпсіздігін қамтамасыз ету аса өзекті мәселеге айналды.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев су ресурстарын тиімді басқару мен аграрлық саланы дамытуға тұрақты түрде басымдық беріп келеді. Президенттің БҰҰ Дүниежүзілік метеорология ұйымының президенті, БАӘ Ұлттық метеорология орталығының бас директоры Абдулла Ахмед Әл-Мандуспен кездесуінде климат, су ресурстары және табиғи апаттардың алдын алу бағытындағы халықаралық ынтымақтастықтың маңызы ерекше атап өтілді. Бұл Қазақстанның аталған саладағы жүйелі және ұзақ мерзімді саясатының нақты көрінісі.

Осы тұрғыда Түркістан облысының орны айрықша. Республикадағы 575 мың гектар суармалы жердің, яғни жалпы көлемінің төрттен бірінің осы өңірде орналасуы су ресурстарын тиімді пайдалануды стратегиялық міндетке айналдырады. Жаһандық климаттың өзгеруі оңтүстік өңірлерге елеулі әсер етіп отырғандықтан, облыста су үнемдеу технологиялары қарқынды енгізілуде. Соңғы үш жылда 114 мың гектар алқап заманауи суару жүйесіне көшірілді. Алдағы бес жылда бұл көрсеткішті қосымша 250 мың гектарға ұлғайту жоспарланып отыр. Нәтижесінде жыл сайын 622 миллион текше метр ағын су үнемдеуге мүмкіндік туады.

Түркістан облысы су тапшылығын шешуде дәстүрлі тәсілдермен шектелмей, инновациялық жобаларды батыл енгізіп келеді. Соның бірі – жауын-шашынды жасанды жолмен шақыру технологиясы. Бұл жоба Орталық Азия елдері арасында алғаш рет Қазақстанда, нақтырақ айтқанда Түркістан облысында жүзеге асырылмақ. Қазіргі уақытта арнайы әуе кемесі алғашқы техникалық ұшу сапарын сәтті орындады. Біріккен Араб Әмірліктерінен келген инженерлер, ғалымдар мен пилоттар жергілікті мамандармен бірлесіп жұмыс жүргізуде. Алдағы кезеңде қазақстандық инженерлер мен техникалық қызметкерлерді оқыту көзделген.

Жобаның толық қаржыландырылуын Біріккен Араб Әмірліктері қамтамасыз етіп отыр. Жасанды жаңбыр технологиясын енгізу арқылы су қоймаларын толықтыруға, ауыл шаруашылығы алқаптарын сумен қамтамасыз етуге, жайылымдардың өнімділігін арттыруға және өңірдің экологиялық тұрақтылығын күшейтуге мүмкіндік туады. Сонымен қатар бұл бастама азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына жаңа серпін береді деген сенім мол.

Бұрынғы бабаларымыз әр төбенің басына ұзын темір қазық қағып қойып, бұлттарды ұстап қалудың әдісін қолданған деседі. Десе де қуаңшылықтан сақтану үшін жаңбыр жаудырудың кең тараған амалы — тасаттық үрдісі. Ал, жаңа технологияларды ғылымның үдерісі деп қабылдаймыз.

Мөлдір Нұрман