ҚАСЫМ-ЖОМАРТ ТОҚАЕВ: «МЕКТЕПТЕР САПАЛЫ БІЛІММЕН ҚАТАР ТАҒЫЛЫМДЫ ТӘРБИЕНІҢ ОШАҒЫ БОЛУ КЕРЕК»

Сапалы білім – ұлт сапасының негізі. Соңғы жылдары білімге бөлінген қаржының үш есе өсуі, 1 миллионнан астам оқушыға арналған 1200 мектептің іске қосылуы, мұғалімдердің жалақысының екі есеге артуы, педагогикалық мамандықтарға 13 мыңнан астам грант бөлінуі және қазақстандық оқушылардың халықаралық олимпиадаларда мыңға жуық медаль жеңіп алуы – білім саласындағы өзгерістердің ауқымын көрсететін нақты деректер. Алайда Мемлекет басшысының Тамыз конференциясындағы тапсырмалары бұл нәтижелермен тоқтап қалмай, ендігі кезеңде басты назарды білімнің сапасына, мұғалімнің кәсіби деңгейіне және баланың қауіпсіз әрі заманауи ортада тәрбиеленуіне аударуды көздейді.

Республикалық Тамыз конференциясында көтерілген мәселелердің ауқымы білім саласының енді тек мектеп салу немесе мұғалімдердің жалақысын көтеру шеңберінде қаралмайтынын аңғартты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев білімді елдің адами капиталының, экономикалық қуатының және ұлттық бәсекеге қабілеттілігінің негізгі факторы ретінде қарастыратынын тағы бір мәрте нақтылады.

Бұл ұстанымның астарында өте қарапайым, бірақ стратегиялық мәні зор қағида бар: мықты мемлекет ең алдымен мықты адам капиталына сүйенеді. Ал адам капиталы мектептен қалыптасады.

Үш есеге өскен қаржы: ендігі мәселе – нәтижеде

Соңғы жылдары білім беру саласына мемлекеттік қолдаудың айтарлықтай артқаны белгілі. Президенттің дерегіне сәйкес, 2019 жылдан бері білім беру жүйесінің бюджеті 3 есеге өсті. Бұл – жай ғана қаржылық көрсеткіш емес. Ол мемлекеттің білім саласын стратегиялық басымдық ретінде қарастырып отырғанын білдіреді. Қаржы көлемі өскен сайын қоғамның білім жүйесінен күтетін нәтижесі де жоғарылай түсетіні заңды. Яғни ендігі кезеңдегі басты сұрақ «қанша қаржы бөлінді?» дегеннен гөрі «сол қаржы білім сапасына қаншалықты әсер етті?» деген мәселеге ауысуы тиіс.

Мемлекет басшысының қазіргі тапсырмаларының маңызды ерекшелігі де осында. Инфрақұрылым салуға инвестиция салу жалғасады, бірақ енді оның сапалы білім нәтижесіне айналуына басымдық беріледі.

1 миллионнан астам балаға арналған 1200 мектеп – ауқымды жаңғырудың көрсеткіші

Соңғы жылдары білім инфрақұрылымын жаңарту қарқынды жүріп келеді. Президент келтірген дерек бойынша, 1 миллионнан астам оқушыға арналған 1200 мектеп пайдалануға берілген.

Бұл көрсеткіш Қазақстандағы мектеп инфрақұрылымының қаншалықты ауқымды жаңарып жатқанын көрсетеді. Алайда мектеп – тек ғимарат емес. Жаңа ғимараттың ішінде сапалы мұғалім, заманауи оқу бағдарламасы, зертхана, кітапхана, цифрлық құрал, қауіпсіз орта және тиімді басқару болмаса, оның сыртқы жаңалығы білім сапасына автоматты түрде кепілдік бере алмайды. Сондықтан жаңа кезеңнің міндеті – «мектеп салудан» «сапалы мектеп қалыптастыруға» көшу. Осы тұрғыдан алғанда «Келешек мектептері» жобасының маңызы ерекше.

Жоба аясында 217 мектеп салу жоспарланған, оның 128-і қазірдің өзінде тұрғызылған. Президент бұл мектептерді жай ғана жаңа білім нысаны ретінде емес, озық педагогикалық тәжірибелерді енгізетін алаңға айналдыру қажеттігін айтты. Демек, «Келешек мектебі» деген атау ғимараттың архитектурасына ғана қатысты болмауы керек. Ол оқыту тәсілінің, мектеп мәдениетінің және басқару моделінің жаңарғанын білдіруі тиіс.

Ауыл мен қала баласының мүмкіндігі бірдей болуы керек

Білім сапасындағы теңсіздік – Қазақстан үшін шешілуі тиіс негізгі мәселелердің бірі. Президент соңғы төрт жылда 4 мыңнан астам ауыл мектебінің материалдық-техникалық базасы жаңғыртылғанын айтты. Бұл мектептерде күрделі жөндеу жүргізіліп, жаңа кітапханалар, асханалар мен спорт залдары салынған. Бұл жұмысты жалғастырудың маңызы зор. Өйткені ауыл баласының қабілеті қала баласынан төмен емес. Айырмашылық көбіне мүмкіндікке байланысты.

Бұған қазақстандық оқушылардың олимпиадалық жетістіктері де дәлел. Биыл қазақстандық мектеп оқушылары әлемдегі ең беделді жеті пәндік олимпиадада 27 медаль жеңіп алды. Бұған қоса, басқа халықаралық жарыстарда 1000-ға жуық медаль иеленді. Бұл – баланың әлеуеті бар екенін көрсетеді. Ендігі міндет – сол әлеуетті туған жеріне қарамастан ашуға мүмкіндік беру. Сондықтан ауыл мектебін дамыту – әлеуметтік саясат емес, ұлттық адами капиталды тең қалыптастыру саясаты.

Мұғалім жалақысы екі есеге өсті, бірақ басты капитал – ұстаздың кәсіби сапасы

Білім сапасы туралы сөз қозғағанда мұғалім мәселесін айналып өту мүмкін емес. Президенттің айтуынша, соңғы төрт жылда педагогтердің жалақысы 2 есеге өскен. Қазіргі уақытта 500 мыңнан астам мұғалім түрлі қосымша үстемақы алады. Бұл – ұстаз мәртебесін арттыру бағытындағы маңызды қадам. Сонымен қатар «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағы енгізіліп, ол 74 мұғалімге берілген. Ал өткен жылы екі педагогке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағы берілді. Мұндай марапаттардың символдық мәні де, практикалық маңызы да бар. Қоғам қай мамандықты жоғары бағаласа, жастардың сол мамандыққа қызығушылығы да артады.

Бүгінде оның белгілері байқалады. Педагогикалық мамандықтарға биыл 13 мыңнан астам грант бөлінді. Педагог студенттерінің стипендиясы соңғы бес жылда екі есеге өсті, ал жаңа оқу жылынан бастап оның мөлшері 84 мың теңге болады. Биыл педагогикалық мамандықтарға түскен «Алтын белгі» иегерлерінің саны 2000-нан асты. Бұл – барлық «Алтын белгі» иегерлерінің шамамен 23 пайызы. Демек, мұғалім мамандығы біртіндеп мықты талапкерлер үшін де тартымды бағытқа айналып келеді.

Бірақ мұғалімге қойылатын талаппен бірге оған берілетін еркіндік те артуы керек

Президенттің мұғалімдерді өз міндетіне кірмейтін қосымша жұмыстардан босату туралы ұстанымы осы жерде ерекше маңызды. Ұстаздың негізгі капиталы – оның уақыты. Егер мұғалім қағаз толтыруға, қажетсіз есеп беруге, оқу процесіне қатысы жоқ қоғамдық немесе шаруашылық жұмыстарға уақыт жұмсаса, ол уақыт баламен жұмыс істеуден алынады. Сондықтан мұғалім мәртебесін көтеру тек жалақы немесе марапатпен өлшенбеуі керек.

Мұғалімге сенім арту, оның кәсіби шешіміне құрметпен қарау, артық әкімшілік жүктемеден қорғау – мәртебені көтерудің ең нақты жолдарының бірі. Президенттің білім беру жүйесін цифрландыруға қатысты тапсырмалары да осы мәселемен сабақтас. Цифрлық жүйелер мұғалімге қосымша жұмыс әкелмеуі керек. Керісінше, есепті автоматтандырып, қайталанатын процестерді қысқартып, педагогтің уақытын балаға жұмсауына мүмкіндік беруі қажет.

Педагог даярлау: саннан сапаға көшу

Педагогикалық мамандықтарға гранттың көп бөлінуі – жақсы көрсеткіш. Бірақ ендігі мәселе – осы грант иегерлерінен қандай маман шығатынында. Президент жаңа буын мұғалімдерін даярлау мәселесін ерекше атап өтті. Бұл жерде педагогикалық жоғары оқу орындарының жауапкершілігі артады. Болашақ ұстаз мектепке теорияны білген маман ретінде ғана емес, нақты сыныптағы баламен жұмыс істей алатын кәсіби маман ретінде келуі керек. Сондықтан университет пен мектеп арасындағы байланысты күшейту, практикалық даярлықты арттыру, тәлімгерлік институтын дамыту және жас мұғалімнің алғашқы жылдардағы кәсіби бейімделуін жүйелеу – аса маңызды міндет.

Президенттің білім саласында «реформа үшін реформа» жасамау туралы ұстанымы да осы жерде ескерілуі керек. Білім беру – тәжірибе жасауға болатын кез келген сала емес. Қате шешімнің құны өте жоғары, себебі оның салдарын тұтас бір ұрпақ сезінуі мүмкін.

Білім сапасын арттырудың келесі кезеңі – мұғалімнің үздіксіз дамуы

Қазіргі әлемде мектепте алған білім өмір бойына жеткілікті болмайды. Технология тез өзгереді, еңбек нарығы өзгереді, жаңа мамандықтар пайда болады. Сондықтан мұғалімнің өзі де үнемі оқып, кәсіби біліктілігін жетілдіріп отыруы қажет. Президент білім сапасын арттырудың бірінші бағыты ретінде дәл осы мәселені атады. Бірақ мұғалімнің біліктілігін көтеру формалды сертификат жинауға айналмауы керек. Курс көп болғанымен, оның сыныптағы сабақ сапасына әсері болмаса, мақсат орындалмайды. Сондықтан біліктілікті арттыру жүйесінің тиімділігін бағалаудың басты өлшемі – мұғалімнің алған білімін сабақта қаншалықты қолдана алғаны және оның оқушы нәтижесіне ықпалы болуы тиіс.

Жасанды интеллект: мектеп үшін қауіп емес, дұрыс қолданылса мүмкіндік

Президент білім беру жүйесін цифрландыру мен жасанды интеллектіні енгізуді жеделдетуді тапсырды. Бұл бағыттың өзектілігіне дау жоқ. Бүгінде Қазақстан мектептерінің 95 пайыздан астамы жоғары жылдамдықты интернетпен қамтылған. Келесі мақсат – бұл көрсеткішті 100 пайызға жеткізу. Бұл жерде бір қарағанда техникалық болып көрінетін мәселенің әлеуметтік мәні өте үлкен. Интернетке қолжетімділік – қазіргі кезде білімге қолжетімділіктің бір бөлігі. Егер қаладағы бала онлайн курсқа, цифрлық кітапханаға, жасанды интеллект құралдарына және халықаралық білім платформаларына еркін кіре алса, ауылдағы балада мұндай мүмкіндік болмауы – білім теңсіздігін күшейтеді. Сондықтан цифрлық инфрақұрылым – жай ғана интернет емес, әлеуметтік әділеттіліктің жаңа өлшемі. Бірақ технологияның өзі жеткіліксіз.

Оқушы жасанды интеллектіні дайын жауап алатын құрал ретінде емес, зерттеу, талдау, салыстыру және шығармашылық үшін пайдалануды үйренуі керек. Сондықтан Президенттің жасанды интеллектіні білім жүйесіне енгізумен қатар, оны дұрыс пайдалану мәдениетін қалыптастыру жөніндегі тапсырмасы уақыт талабына сай.

2026 жылғы 12 мамырдағы Президент Жарлығында да орта білім жүйесіне жасанды интеллектіні енгізуге арналған нақты шаралар бекітіліп, өңірлерге 2026 жылғы 1 тамызға дейін тиісті жоспарларды бекіту міндеті қойылған.

Оқулықтағы қате – жай ғана редакциялық кемшілік емес

Білім сапасы туралы айтқанда оқулық мәселесін бөлек қарау қажет. Себебі мұғалім қанша мықты болғанымен, оның қолындағы оқу материалы сапасыз болса, жүйе толық нәтиже бере алмайды. Мемлекет басшысы оқу материалдарының сапасына, олардың ғылыми негізділігіне және тарихи деректердің дұрыстығына ерекше мән берді. Бұл талап өте орынды.

Баланың тарихи санасын қалыптастыруда аңыз бен деректің ара-жігін ажырату қажет. Патриотизмді қалыптастыру үшін ойдан шығарылған оқиғаларды көбейту емес, шынайы тарихты терең түсіндіру маңызды. Сондықтан оқулықты сараптау жүйесі формалды рәсімнен ғылыми сүзгіге айналуы тиіс. Әрбір тарихи дерек тексерілуі, әрбір ғылыми тұжырым сараптамадан өтуі керек. Өйткені мектеп оқулығындағы қате – бір адамның қатесі емес, оны пайдаланатын мыңдаған баланың санасына енетін қате.

Білім мен тәрбие – бір-бірінен ажырамайтын ұғым

Президенттің тағы бір маңызды ұстанымы – сапалы білім мен дұрыс тәрбие қатар жүруі керек. Осы оқу жылынан бастап барлық жалпы білім беретін ұйымдарда, соның ішінде жекеменшік мектептерде де «Адал азамат» бірыңғай тәрбие бағдарламасы іске асырылатыны айтылды. Президент бұл жүйені педагогтер даярлайтын жоғары оқу орындарына да енгізуді ұсынды. Бұл бастаманың мәні зор.

Мектеп оқушыға математиканы, физиканы немесе тарихты үйретумен ғана шектелмеуі керек. Ол баланы жауапкершілікке, еңбекке, заңды құрметтеуге, қоғамға пайдалы болуға үйретуі тиіс. Өйткені елге білімді, бірақ жауапсыз азамат емес, білімі мен азаматтық ұстанымы қатар қалыптасқан тұлға қажет.

Қауіпсіз мектеп – сапалы білімнің шарты

Баланың мектепте өзін қауіпсіз сезінуі де білім сапасының бір бөлігі. Президент мектепте буллингке, қатыгездікке және агрессияға жол бермеу қажеттігін атап өтті. Осы бағытта соңғы екі жылда балалардың құқықтарын қорғау бойынша бірқатар шаралар қабылданған. Барлық мектептерде психологиялық қолдау қызметінің 111 QR-коды орналастырылған. Ал жаңа оқу жылынан бастап мектептер мен колледждерде балалар арасындағы буллингтің алдын алуға бағытталған «ДосболLIKE» бағдарламасы енгізіледі. Бұл да білім сапасының сыртында тұрған мәселе емес.

Бала өзін қауіпсіз сезінбеген жерде оның оқу үлгерімі де, психологиялық тұрақтылығы да төмендейді. Сондықтан заманауи мектептің өлшемі тек жаңа партамен немесе интерактивті тақтамен емес, баланың өзін қаншалықты қауіпсіз әрі жайлы сезінетінімен де бағалануы керек.

Білім саласындағы бүгінгі инвестиция – ертеңгі экономикалық нәтиже

Білімге салынған қаржының нәтижесі бірден көрінбейді. Мектеп бүгін салынады, бірақ оның экономикалық қайтарымы бірнеше жылдан кейін пайда болады. Бүгін грант алған студент ертең маман болады. Бүгін олимпиадада жеңген оқушы ертең ғалым немесе инженер болуы мүмкін. Сондықтан білім саясатын қысқа мерзімді статистикамен ғана бағалау жеткіліксіз. Дегенмен бүгінгі цифрлар белгілі бір бағыттың дұрыс екенін көрсетіп отыр.

2019 жылдан бері білім бюджетінің 3 есеге өсуі.

1 миллионнан астам оқушыға арналған 1200 мектептің іске қосылуы.

Мұғалімдердің жалақысының 4 жылда 2 есеге артуы.

500 мыңнан астам педагогтің үстемақы алуы.

13 мыңнан астам педагогикалық грант.

84 мың теңгеге дейін өсетін педагог студенттерінің стипендиясы.

95 пайыздан астам мектептің жоғары жылдамдықты интернетпен қамтылуы.

Әлемдегі ең беделді жеті пәндік олимпиададан 27 медаль және басқа халықаралық жарыстардан шамамен 1000 медаль.

Бұл сандардың әрқайсысының артында нақты мемлекеттік саясат пен мыңдаған мұғалімнің еңбегі тұр.

Ең маңыздысы – енді саннан сапаға көшу

Білім саласындағы қазіргі кезеңді шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде мемлекеттің негізгі міндеті – мектеп жетіспеушілігін азайту, инфрақұрылымды жаңарту, мұғалімнің әлеуметтік жағдайын жақсарту, цифрлық базаны қалыптастыру болды.

Бұл бағытта айтарлықтай жұмыс атқарылды. Екінші кезеңнің міндеті бұдан күрделірек. Енді сол мектептерде білім сапасын көтеру, мұғалімнің кәсіби әлеуетін арттыру, ауыл мен қала арасындағы айырмашылықты азайту, оқулық сапасын түзеу, жасанды интеллектіні тиімді пайдалану, баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және білім мен тәрбиені біртұтас жүйеге айналдыру қажет.

Бұл – сапалық өзгеріс кезеңі. Президенттің Тамыз конференциясындағы сөзінің негізгі салмағы да осында. Мемлекет білімге қаржы бөліп қана қоймайды, енді сол инвестицияның нақты нәтижеге айналуын талап етеді.

Ұстазға құрмет – сөз емес, нақты саясат болуы керек

Мұғалімнің беделі марапатпен ғана қалыптаспайды. Ол ең алдымен қоғамның ұстазға деген сенімінен, оның кәсіби еркіндігінен, әлеуметтік қорғалуынан және еңбегінің нақты бағалануынан қалыптасады.

Сондықтан педагогтің жалақысын көтеру – бір мәселе.

Оны қағазбастылықтан босату – екінші мәселе.

Біліктілігін арттыруға мүмкіндік беру – үшінші мәселе.

Кәсіби шешіміне құрметпен қарау – төртінші мәселе. Осы төрт бағыт бір-бірімен қатар жүрсе ғана мұғалім мәртебесін шын мәнінде көтеруге болады. Президенттің білім саласына қатысты тапсырмалары дәл осындай кешенді сипатқа ие.

Мектепке салынған инвестиция – Қазақстанның болашағына салынған инвестиция

Білім саласындағы реформаның түпкі мақсаты – жаңа мектептердің санын көбейту немесе статистиканы жақсарту емес. Түпкі мақсат – білімді, еңбекқор, жауапты, технологияны меңгерген, сыни ойлайтын және елінің болашағына сенетін ұрпақ қалыптастыру. Оған жету үшін мектеп керек. Бірақ мектептің ішінде мықты мұғалім болуы керек. Мұғалімге сапалы бағдарлама, бағдарламаға дұрыс оқулық, оқушыға заманауи технология керек. Технологиямен бірге қауіпсіз орта керек. Ал мұның бәрін бір жүйеге біріктіретін мемлекеттік саясат қажет.

Президенттің сөзінен шығатын негізгі қорытынды – Қазақстан білім саласында сандық өсім кезеңінен сапалық серпіліс кезеңіне өтуі тиіс.

Бүгін мемлекет білімге бұрынғыдан әлдеқайда көп қаржы бөліп отыр. Соңғы жылдардағы 3 еселік бюджет өсімі, 1200 жаңа мектеп, мұғалімдердің екі есеге өскен жалақысы, 13 мыңнан астам педагогикалық грант, ауыл мектептерінің жаңғыртылуы және цифрлық инфрақұрылымның кеңеюі – соның айқын дәлелі.

Ендігі жауапкершілік – осы мүмкіндіктерді нақты білім нәтижесіне айналдыру. Бұл жерде мемлекетке де, министрлікке де, әкімдікке де, мектеп директорына да, мұғалімге де, ата-анаға да ортақ міндет жүктеледі.

Өйткені білім сапасы – бір министрліктің көрсеткіші емес, тұтас қоғамның сапасының көрсеткіші. Ал ұлт сапасын арттырудың ең сенімді жолы – балаға сапалы білім, дұрыс тәрбие және тең мүмкіндік беру.

Сондықтан Президенттің «Педагог – ұлттың шамшырағы» деген сөзі білім саясатының мәнін дәл көрсетеді. Ұстаз мықты болса – мектеп мықты. Мектеп мықты болса – ұлт мықты. Ал білімді ұлттың болашағы әрқашан берік.