ХАЛЫҚ КЕҢЕСІ: ПРЕЗИДЕНТ АРТҚАН СЕНІМ АҚТАЛА МА?
Қазақстанда саяси жүйенің жаңа кезеңі басталды. Оның сыртқы көрінісі – жаңа Конституция, бір палаталы Құрылтай, жаңарған мемлекеттік институттар болса, ішкі мазмұны – мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты қайта құру. Осы өзгерістердің ішінде көп талқылана бермегенімен, маңызы ерекше бір қадам бар. Ол – Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы.
Президент бұл мәселені мемлекеттік жүйені жаңғыртудың жалпы логикасынан бөліп қарамайды. Оның айтуынша, «тиімді жұмыс істейтін қоғамдық институттары болса ғана, Озық және Әділетті мемлекет қалыптасады». Осы себепті Мемлекет басшысы жаңа конституциялық орган – Қазақстан Халық Кеңесін құруды ұсынған. Тоқаевтың түсіндіруінше, Кеңес мәслихаттардың, қоғамдық кеңестердің, сарапшылар алаңдарының және азаматтық қоғам ұйымдарының өкілдерін бір арнаға тоғыстыруы тиіс. Яғни мәселе тағы бір ұйым құруда емес. Мәселе – қоғамда қалыптасып жатқан әртүрлі пікірлерді мемлекеттік шешім қабылдау жүйесімен тұрақты байланыстыратын институционалдық механизм жасау.
Бұл жерде Президенттің тағы бір сөзіне назар аударған жөн. Ол Халық Кеңесін «тарихымызда алғаш рет конституциялық деңгейде құрылған диалог алаңы» деп сипаттады. Бұл анықтама жаңа институттың табиғатын дәл көрсетеді. Кеңес парламент емес, Үкімет емес, саяси партиялардың бәсекелестік алаңы да емес. Оның негізгі міндеті – қоғамдағы түрлі көзқарастарды мемлекеттік саясатпен байланыстыру. Басқаша айтқанда, билік жүйесінде «қоғам не айтып жатыр?» деген сұраққа институционалдық жауап беретін арна қалыптастыру көзделіп отыр.
Бұған дейін Қазақстанда қоғамдық пікірді билікке жеткізетін алаңдар аз болған жоқ. Қазақстан халқы Ассамблеясы, Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, Ұлттық құрылтай, қоғамдық кеңестер, сарапшылық алаңдар – әр кезеңде қоғам мен мемлекеттің арасындағы байланысты күшейтуге бағытталған институттар ретінде жұмыс істеді. Енді жаңа Конституциялық модель осы функциялардың бір бөлігін жаңа органның айналасына шоғырландырып отыр. Мұны Президенттің Ассамблеяға қатысты айтқан сөзі де аңғартады. Тоқаев «бұрын Қазақстан халқы ассамблеясына тиесілі болған қызметтік міндеттер енді Халық Кеңесіне өтеді» деді. Сонымен бірге ол «құрылым форматы өзгергенімен, жалпыұлттық бірлігіміздің мәні» ішкі саясаттың маңызды бағыты ретінде сақталатынын атап өтті.
Демек, бұл жерде атаудың өзгеруі ғана емес, қоғамдық институттардың архитектурасын қайта құру туралы сөз болып отыр. Бұрын әртүрлі әлеуметтік топтардың мүддесін білдіретін алаңдар бірнеше институтқа бөлініп келсе, енді олардың бір бөлігі конституциялық мәртебесі бар жоғары консультативтік органға біріктіріледі. 2026 жылғы 5 маусымда қабылданған «Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заңда Кеңес Қазақстан Республикасы халқының мүдделерін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган ретінде бекітілді. Оның мақсаты – мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға консультативтік тұрғыдан қатысу арқылы халық мүддесінің мемлекеттік басқарудағы көрінісін қамтамасыз ету.
Қазақстанда жаңа Құрылтай құрылса, Халық Кеңесінің қажеті қанша? Бұл екі институттың қатар өмір сүруі мемлекеттік жүйеде қосарлануға әкелмей ме?
Шын мәнінде, олардың құқықтық табиғаты екі түрлі. Құрылтай – заң шығару билігін жүзеге асыратын саяси өкілді орган. Ал Халық Кеңесі – консультативтік орган. Яғни Құрылтай заң қабылдайды, ал Халық Кеңесі қоғамның әртүрлі топтарының пікірін жинақтап, мемлекеттік саясатқа ұсыныс береді және өзінің конституциялық заңда белгіленген өкілеттіктері аясында заң шығару бастамасын жүзеге асыра алады.
Осы айырмашылықты Президенттің өзі де айқын көрсетіп отыр. Ол Халық Кеңесін «жоғары консультативтік орган» деп атайды және оның құрамына мәслихаттар, қоғамдық кеңестер, сарапшылар мен азаматтық қоғам өкілдері кіретінін айтады. Демек, Құрылтайдың негізгі табиғаты – саяси өкілдік болса, Халық Кеңесінің табиғаты – қоғамдық өкілдік. Бірі халықтың саяси еркін заңға айналдырады, екіншісі қоғамдағы әртүрлі пікірлер мен мүдделерді мемлекеттік саясатқа жеткізетін алаң ретінде қарастырылады.
Бұл айырмашылықтың саяси маңызы зор. Себебі қазіргі заманғы мемлекет үшін тек заң қабылдау жеткіліксіз. Заңның қоғамдағы нақты сұраныстарға қаншалықты жауап беретіні, оның әлеуметтік салдары қандай болатыны, азаматтардың түрлі топтарының оған көзқарасы қандай екені де маңызды. Сондықтан Халық Кеңесі заң шығарушы органның орнын басу үшін емес, оның алдында тұрған мәселелердің қоғамдық өлшемін күшейту үшін қажет деген түсінік қалыптасады.
Президенттің «разрозненные ранее структуры объединятся в Высший консультативный орган, наделенный правом законодательной инициативы» деген сөзі осы механизмнің ең маңызды тұсын көрсетеді. Бұған дейін қоғамдағы белгілі бір мәселе ұсыныс немесе үндеу деңгейінде қалып қоюы мүмкін еді. Енді Халық Кеңесінің заң шығару бастамасы құқығы оның қоғамдық пікірді нақты заңнамалық процеске жеткізу мүмкіндігін арттырады. Конституциялық заңға сәйкес, Кеңес өз мақсаттары мен міндеттерін іске асыру үшін заң шығару бастамасы құқығын жүзеге асыра алады, ал әзірленген заң жобалары Құрылтайға енгізіледі.
Бұл жерде ең маңызды мәселе – Халық Кеңесінің қанша ұсыныс айтатыны емес, сол ұсыныстардың мемлекеттік шешімдерге қаншалықты айналатыны. Өйткені кез келген консультативтік органның өміршеңдігін оның атауы немесе мәртебесі емес, нақты ықпалы анықтайды. Егер Кеңесте көтерілген қоғамдық мәселелер Үкіметке, Құрылтайға, мемлекеттік органдарға жетіп, нақты шешімдерге айналса, жаңа институттың мәні артады. Ал егер пікір алмасу тек жиындар мен ұсыныстар деңгейінде қалып қойса, конституциялық мәртебенің өзі жеткілікті нәтиже бермеуі мүмкін.
Сондықтан Халық Кеңесінің құрылуын Қазақстандағы саяси реформалардың «қоғамдық» өлшемін күшейтуге жасалған қадам ретінде бағалауға болады. Жаңа Конституция мемлекеттік биліктің құрылымын өзгертсе, Халық Кеңесі сол билік пен қоғам арасындағы байланыстың жаңа моделін қалыптастыруға бағытталған. Президенттің «Мемлекет пен қоғам арасында шынайы серіктестік орнауы қажет» деген ұстанымы осы өзгерістің идеологиялық өзегін құрайды.
Бұл ретте халықаралық тәжірибеге көз жүгіртсек, парламенттен бөлек қоғамның экономикалық, әлеуметтік, кәсіби және азаматтық топтарының пікірін білдіретін консультативтік институттар басқа елдерде де бар. Мысалы, Франциядағы Экономикалық, әлеуметтік және экологиялық кеңес немесе Бразилиядағы Экономикалық және әлеуметтік даму кеңесі секілді құрылымдар мемлекеттік саясатқа қоғамдық және сарапшылық пікірді енгізу міндетін атқарады. Бірақ Қазақстан Халық Кеңесін олардың тікелей баламасы деп қарау дұрыс емес. Қазақстандық модельдің өзіндік ерекшелігі – оның конституциялық деңгейде бекітілуінде және заң шығару бастамасы құқығының болуында.
Тағы бір маңызды жайт – Халық Кеңесінің пайда болуы Қазақстан халқы Ассамблеясының бұрынғы моделінен де институционалдық тұрғыдан ерекшеленеді. Конституциялық заңның күшіне енуімен «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» заңның күші жойылды. Яғни бұл жай ғана жаңа органды ескі институттың жанына қосу емес, қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлік саласындағы мемлекеттік институттарды қайта форматтау процесі.
Осыдан келіп, Халық Кеңесін қазіргі реформалардың ең қызықты элементтерінің бірі деуге болады. Өйткені оның алдында бір мезетте бірнеше міндет тұр: қоғамдық диалогты институционалдандыру, әртүрлі әлеуметтік топтардың пікірін мемлекеттік басқаруға жеткізу, сарапшылық әлеуетті пайдалану, азаматтық қоғаммен байланысты күшейту және қажет болған жағдайда заң шығару процесіне тікелей қатысу.
Алайда жаңа институттың алдында шешілуі тиіс сұрақтар да бар.
Біріншісі – қоғамдық өкілдіктің шынайылығы. Кеңес құрамына қоғамның әртүрлі топтары кіргенімен, олардың пікірлері қаншалықты еркін және дербес айтылатыны маңызды.
Екіншісі – сарапшылық сапа. Қоғамдық пікірді жай ғана жинау жеткіліксіз, оны сапалы талдау мен мемлекеттік шешімге айналдыратын кәсіби механизм қажет.
Үшіншісі – басқа консультативтік органдармен функциялық қайталанудың алдын алу. Төртіншісі – Кеңес ұсыныстарының нақты мемлекеттік саясатқа әсер ету деңгейі.
Сондықтан Халық Кеңесінің құрылуына байланысты ең басты мәселе енді оның «не екенінде» емес, «не істей алатынында» жатыр. Қағаз жүзінде оның мәртебесі жоғары: Конституциялық орган, халық мүддесін білдіретін консультативтік институт, заң шығару бастамасы құқығы бар құрылым. Бірақ оның саяси салмағын уақыт көрсетеді. Бұл салмақ Кеңестің қанша мәселе көтергенімен емес, сол мәселелердің қаншасы мемлекеттік шешімдерге айналғанымен өлшенеді.
Президенттің сөзіне қайта оралсақ, жаңа институттың негізгі философиясы «мемлекет қоғамды тыңдауы керек» деген қарапайым, бірақ саяси тұрғыдан маңызды қағидаға келіп тіреледі. Тоқаевтың өзі тиімді қоғамдық институттарсыз Озық және Әділетті мемлекет құру мүмкін еместігін айтты. Демек, Халық Кеңесі – реформалардың техникалық бөлшегі ғана емес, мемлекет пен қоғамның өзара қарым-қатынасын қайта қалыптастыруға арналған құрал.
Ал, Құрылтай мен Халық Кеңесінің қатар пайда болуы осы модельдің екінші қырын көрсетеді. Мұнда бір орган екіншісінің орнын баспайды. Құрылтай – саяси шешім қабылдайтын және заң шығаратын алаң. Халық Кеңесі – қоғамның үнін жинақтап, сол шешімдерге қоғамдық және сарапшылық өлшем қосатын алаң. Бірі биліктің заң шығару функциясын жүзеге асырса, екіншісі қоғамдық пікірдің мемлекеттік саясатқа ену механизмін күшейтеді.
Сондықтан Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуын «тағы бір мемлекеттік орган пайда болды» деп қабылдау оның мәнін тым тарылтып жібереді. Президент ұсынған модельдің түпкі мақсаты – қоғамдағы әртүрлі пікірлерді мемлекеттік жүйенің сыртында қалдырмай, оларды заңды әрі институционалдық арнаға түсіру. Егер бұл механизм іс жүзінде жұмыс істесе, Қазақстандағы саяси жаңғырудың маңызды нәтижелерінің бірі дәл осы мемлекет пен қоғам арасындағы байланыстың жаңа сапаға көтерілуі болуы мүмкін. Ал оның қаншалықты жүзеге асатынын енді жаңа институттың сөзі емес, нақты жұмысы көрсетеді.
