ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАУІПТЕРІ ЖӘНЕ ӘЛЕМ ЕЛДЕРІНДЕГІ ШЕКТЕУЛЕР: ТОЛЫҚ САРАПТАМАЛЫҚ ШОЛУ

Қазіргі кезде әлеуметтік желілер адамдардың қарым-қатынас жасау, ақпарат алу, білім үйрену, жұмыс істеу және қоғамдық пікір қалыптастыру тәсілдерінің бір бөлігіне айналды. TikTok, Instagram, Telegram, WhatsApp, YouTube, Facebook және X миллиардтаған адам қолданатын ірі платформалар болғанымен, олардың айналасында құпиялылық, алаяқтық, жалған ақпарат, кибербуллинг, балалардың қауіпсіздігі және мемлекеттік бақылау сияқты мәселелер де қалыптасты.

Бұған қоса, әлемнің көптеген елдерінде белгілі бір әлеуметтік желілерге немесе мессенджерлерге мемлекеттік шектеулер қойылады. Мұндай шектеулердің себептері әртүрлі: ұлттық қауіпсіздік, саяси тұрақсыздық, сайлау немесе наразылық кезеңіндегі ақпарат ағынын бақылау, жалған ақпаратпен күрес, балаларды қорғау, платформалардың жергілікті заңдарды орындамауы немесе мемлекеттік органдардың интернетті бақылауға ұмтылысы. Access Now және #KeepItOn коалициясының 2025 жылғы есебіне сәйкес, сол жылы әлемнің 52 елінде кемінде 313 интернет өшіру немесе ірі көлемді шектеу тіркелген. 2025 жылы мұндай шаралардың ең көп тараған себептерінің бірі қарулы қақтығыстар болды, бірақ наразылықтар, сайлау және адам құқықтарының бұзылуы кезінде де интернет пен әлеуметтік желілерге шектеулер кең қолданылған. 2016 жылдан бері ұйым кемінде 100 елде интернеттің қандай да бір түрде өшірілгенін немесе шектелгенін тіркеген.

Қытай: шетелдік платформалардың жаппай бұғатталуы

Қытай әлеуметтік желілерге ең кең көлемде шектеу қоятын елдердің бірі. Елде Facebook, Instagram, X, WhatsApp, Telegram, YouTube, Reddit және басқа да көптеген халықаралық платформалар қалыпты жағдайда тікелей қолжетімді емес. Қытайдың интернетті бақылау жүйесі көбіне «Great Firewall» деп аталады. Мемлекеттік саясаттың ресми түсіндірмелерінде ұлттық қауіпсіздік, киберқауіпсіздік, заңсыз контентпен күрес және интернет кеңістігін реттеу мәселелері алға тартылады. Ал интернет еркіндігін зерттейтін ұйымдар бұл жүйе саяси ақпаратты, үкіметті сынайтын материалдарды және цензураға түскен тақырыптарды шектеу үшін де қолданылатынын атап көрсетеді. Осының нәтижесінде Қытайда халықаралық платформалардың орнына WeChat, Weibo, Douyin сияқты жергілікті платформалар кең таралған.

Ресей: Facebook, Instagram, X, Discord, Telegram және басқа платформалар

Ресейде әлеуметтік желілерге қойылатын шектеулер соңғы жылдары айтарлықтай кеңейді. Facebook пен Instagram-ға қатысты Ресей билігі Meta-ны «экстремистік ұйым» ретінде тану туралы шешім қабылдаған. X те шектелген. OONI деректері Ресейде Discord-тың 2024 жылдан бері бұғатталғанын көрсетеді. 2026 жылғы наурызда Telegram бұғатталғаны, ал сәуірде Bluesky-ға да блок қойылғаны тіркелді. Ресей билігі әртүрлі платформаларға қатысты заңды орындамау, тыйым салынған контентті жоймау, қауіпсіздік және басқа да себептерді алға тартады. Ал құқық қорғау және интернет еркіндігі ұйымдары бұл шектеулердің ақпарат ағынын және саяси пікір алмасуды бақылау әсері бар екенін атап өтеді.

Иран: саяси тұрақсыздық, қауіпсіздік және интернетті бақылау

Иранда көптеген халықаралық әлеуметтік желілер мен мессенджерлерге ұзақ уақыт бойы шектеулер қолданылып келеді. Facebook, X, Telegram және YouTube сияқты платформаларға қолжетімділік шектелген немесе бұғатталған кезеңдер болған. Instagram мен WhatsApp сияқты бұрын кеңінен қолданылған сервистер де саяси дағдарыс кезінде бұғатталуы мүмкін. Мысалы, OONI 2025 жылғы маусымда Израильмен соғыс жағдайында Иранда WhatsApp-тың уақытша бұғатталғанын тіркеді. Мұнда билік ұлттық қауіпсіздік пен ақпараттық қауіпсіздікті негізгі себептердің бірі ретінде көрсетеді. Ал интернет еркіндігін зерттеушілер әлеуметтік желілердің наразылықтарды ұйымдастыру және ақпарат тарату құралы ретінде қолданылуына байланысты саяси бақылау факторы да маңызды екенін атап өтеді.

Мьянма: қақтығыс және әлеуметтік желілерді бақылау

Мьянмада Facebook және басқа да әлеуметтік желілерге ұзақ уақыттан бері шектеулер бар. Интернетті өшірулер мен әлеуметтік желілерді бұғаттау елдегі әскери және саяси қақтығыстармен қатар жүреді. Access Now деректері бойынша Мьянма 2025 жылы интернет өшіру саны бойынша әлемде бірінші орында болды: кемінде 95 өшіру тіркелген. Бұл жерде интернетті өшірудің себептері ретінде қауіпсіздік, әскери операциялар, қақтығыс және ақпарат ағынын бақылау мәселелері аталады.

Түркия: Instagram және Discord сияқты платформаларға шектеулер

Түркияда әлеуметтік желілердің көпшілігі жалпыұлттық деңгейде тұрақты бұғатталған емес, бірақ жекелеген платформаларға уақытша немесе тұрақты шектеулер енгізілген. OONI 2024 жылдың тамызында Instagram-ға уақытша блок қойылғанын, ал Discord-тың 2024 жылдың қазанынан бері бұғатталғанын тіркеді. Билік мұндай шектеулер кезінде қауіпсіздік, заңсыз контент, қылмыс және платформалардың мемлекеттік талаптарды орындауы сияқты себептерді келтіреді.

Қырғызстан: TikTok

Қырғызстанда TikTok 2024 жылғы сәуірден бері бұғатталғаны OONI деректерінде көрсетілген. Шектеудің негізгі түсіндірмелерінің бірі — балалардың қауіпсіздігі, зиянды контенттен қорғау және TikTok-тағы контентті бақылау мәселелері.

Непал: Telegram және TikTok

Непалда TikTok бұрын бұғатталған, кейін бұл шектеу алынып тасталды. Ал Telegram 2025 жылғы шілдеден бері бұғатталғаны OONI мониторингінде көрсетілген. Telegram-ға қатысты шектеудің негізінде платформаның мемлекеттік тіркеу және заң талаптарына қатысты мәселелері тұрған.

Үндістан: TikTok және уақытша Telegram блоктары

Үндістанда TikTok 2020 жылдан бері бұғатталған. Бұл шешім Қытаймен геосаяси және шекаралық шиеленіс жағдайында ұлттық қауіпсіздік пен деректер қауіпсіздігі мәселелерімен байланыстырылды. Сонымен қатар OONI 2026 жылғы маусымда Үндістанда ұлттық медициналық емтихан кезінде бірнеше желіде Telegram-ның уақытша бұғатталғанын тіркеді. Яғни Үндістандағы барлық шектеуді бір себепке жатқызуға болмайды: TikTok жағдайында ұлттық қауіпсіздік факторы маңызды болса, Telegram оқиғасында емтихан кезінде заңсыз көмек пен қағазбастылықтың алдын алу мәселесі қарастырылған.

Пәкістан: X және саяси тұрақсыздық

Пәкістанда X (Twitter) 2024 жылы бұғатталып, бұл блок 2025 жылғы мамырға дейін жалғасқаны OONI деректерінде көрсетілген. Платформаға шектеулер саяси тұрақсыздық, қауіпсіздік және мемлекеттік талаптармен байланысты түсіндірілді. Сонымен қатар елде басқа әлеуметтік желілер де саяси оқиғалар мен наразылықтар кезінде уақытша шектелген жағдайлар болған.

Габон: WhatsApp, Facebook, Instagram, TikTok және YouTube

Габонда 2026 жылғы ақпанда бірден бірнеше ірі әлеуметтік платформаға шектеу қойылған. OONI WhatsApp, Facebook, Instagram, TikTok және YouTube-тың бұғатталғанын тіркеді және бұл блоктың жалғасып отырғанын көрсетеді. Бұл сияқты жаппай шектеулер әдетте саяси жағдай, қоғамдық тәртіп және ақпарат ағынын бақылау мәселелерімен байланысты болады.

Уганда: Facebook, WhatsApp және басқа әлеуметтік платформалар

Угандада 2026 жылғы жалпы сайлаудан кейін әлеуметтік желілер мен мессенджерлерге шектеулер енгізілген. OONI бұл блокты Facebook және WhatsApp сияқты әлеуметтік коммуникация құралдарына әсер еткен шектеу ретінде тіркеді. Сайлау кезеңіндегі мұндай шектеулер билік тарапынан қоғамдық тәртіп, жалған ақпарат және қауіпсіздік мәселелерімен түсіндірілген.

Танзания: X және басқа интернет сервистері

Танзанияда X (Twitter) 2024 және 2025 жылдары бұғатталған. OONI 2025 жылғы мамырдан басталған X блокының жалғасып отырғанын тіркеген. Елде бұған дейін Clubhouse және VPN сервистері сияқты басқа платформаларға да шектеулер болған. Саяси және сайлау кезеңдері интернет шектеулерінің негізгі себептерінің бірі ретінде көрінеді.

Гвинея: Facebook, TikTok, YouTube және бұрын басқа да платформалар

Гвинеяда 2026 жылғы 27 шілдеде Facebook, TikTok және YouTube бұғатталған. OONI деректері бойынша бұл шектеу 15 тамызға дейін созылған. Бұған дейін, 2023 жылдың қарашасынан 2024 жылдың ақпанына дейін, WhatsApp, Telegram, Facebook, X, Instagram және YouTube қатар бұғатталған. Мұндай шектеулер саяси дағдарыстар мен қоғамдық наразылықтар кезінде ақпарат таралуын бақылау мақсатында қолданылған.

Того: Facebook, Telegram, YouTube және Signal

Того да 2025 жылғы маусымда Facebook, Telegram, Signal және YouTube бұғатталған. OONI бұл шектеудің наразылықтар кезінде енгізілгенін көрсетеді. Кейін блок 2025 жылғы қыркүйекке дейін жалғасқан. Бұл мысал әлеуметтік желілерді шектеудің наразылық пен саяси мобилизация кезінде қалай қолданылатынын көрсетеді.

Камерун: TikTok, Facebook, Instagram және Telegram

Камерунда 2025 жылғы қазан-қараша айларындағы сайлаудан кейінгі наразылықтар кезінде TikTok, Facebook, Instagram және Telegram уақытша бұғатталған. Мұндай жағдайда билік әдетте қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті алға тартады, ал сыншылар ақпарат тарату мен наразылықты ұйымдастыру мүмкіндігі шектелетінін атап көрсетеді.

Кения: Telegram

Кенияда Telegram бірнеше рет уақытша бұғатталған. OONI 2025 жылғы маусымда үкіметке қарсы наразылықтар кезінде Telegram-ның шектелгенін тіркеді. Бұған дейін 2024 және 2023 жылдары ұлттық емтихандар кезінде де Telegram-ға уақытша блок қойылған. Емтихан кезіндегі шектеулердің логикасы — тест сұрақтарының таралуына және академиялық алаяқтыққа жол бермеу; наразылық кезіндегі шектеулердің контексті — саяси коммуникация мен қоғамдық тәртіп.

Мозамбик: Facebook, Instagram және WhatsApp

Мозамбикте 2024 жылдың қазан-қарашасында наразылықтар кезінде Facebook, Instagram және WhatsApp бұғатталған. Бұл жерде әлеуметтік желілердің саяси мобилизация мен ақпарат таратудағы рөлі маңызды фактор болған.

Сенегал: TikTok

Сенегалда TikTok 2023 жылғы тамыздан 2024 жылғы ақпанға дейін бұғатталған. Шектеу саяси наразылықтар мен қоғамдық тәртіп мәселелерімен байланысты болды.

Әзербайжан: TikTok және X

Әзербайжанда TikTok 2023 жылы Таулы Қарабақтағы әскери операция кезінде уақытша бұғатталған. OONI бұл блоктың 2023 жылғы қыркүйек-қазан айларында болғанын тіркеді. Ал 2024 жылғы қазанда X (Twitter) де уақытша бұғатталған. Мұндай жағдайларда негізгі себептердің бірі — әскери қауіпсіздік және ақпарат ағынын бақылау.

Венесуэла: X

Венесуэлада X 2024 жылғы тамызда басталған саяси наразылықтар кезінде бұғатталып, OONI деректерінде блоктың 2026 жылғы маусымға дейін жалғасқаны көрсетіледі. Бұл жағдайда әлеуметтік желіге қойылған шектеу саяси дағдарыспен тікелей байланысты болды.

Бразилия: X

Бразилияда X 2024 жылғы тамыздан қазанға дейін бұғатталған. Бұл жағдай платформаның елдің сот талаптарын орындауы және заңды міндеттемелері жөніндегі даумен байланысты болды. Бұл мысал әлеуметтік желіге қойылатын шектеулердің барлығы бірдей саяси цензура дегенді білдірмейтінін көрсетеді: кейде мәселе платформаның заң талаптарын орындауы төңірегінде туындайды.

Албания: TikTok

Албания TikTok-ты 2025 жылғы наурызда бұғаттаған, бірақ OONI мәліметі бойынша блок 2026 жылғы қаңтарда аяқталған. Бұл шектеу негізінен балалардың қауіпсіздігі және TikTok-тағы зиянды контент мәселелерімен байланысты болды.

Ирак: Telegram

Иракта Telegram 2023 жылғы тамызда уақытша бұғатталған. Билік шешімді қауіпсіздік және платформаның мемлекеттік талаптарды орындауы мәселелерімен байланыстырған.

Эфиопия: әлеуметтік желілер

Эфиопияда 2023 жылы шіркеу ішіндегі шиеленіс кезінде әлеуметтік желілерге шектеу енгізілген. Бұл интернетті саяси және діни шиеленіс кезінде ақпарат таралуын шектеу құралы ретінде қолданудың мысалы.

Қазақстан: жағдай өзгеше

Елімізде Instagram, TikTok, Telegram, WhatsApp, YouTube, Facebook және X сияқты негізгі платформалар Қытайдағы немесе Ирандағыдай тұрақты түрде толық ұлттық блокта тұрған жоқ. Алайда Қазақстанда да жекелеген сайттар мен интернет-ресурстар сот шешімі, заң талаптары немесе басқа құқықтық негіздер бойынша бұғатталуы мүмкін. Сондықтан «Қазақстанда әлеуметтік желілерге мүлдем шектеу жоқ» немесе керісінше «барлық әлеуметтік желі бақыланады» деген екі шектен шыққан тұжырым да нақты жағдайды толық көрсетпейді.

Басқа елдердегі жалпы тенденция

2025 жылғы Access Now есебінде интернет өшірулері немесе ірі шектеулер тіркелген елдердің ішінде Ауғанстан, Албания, Алжир, Ангола, Беларусь, Камбоджа, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Қытай, Конго Демократиялық Республикасы, Экваторлық Гвинея, Эфиопия, Гвинея, Гвинея-Бисау, Үндістан, Индонезия, Иран, Ирак, Иордания, Кения, Қырғызстан, Латвия, Ливан, Ливия, Литва, Малайзия, Мьянма, Непал, Нигерия, Оман, Пәкістан, Палестина, Панама, Папуа-Жаңа Гвинея, Катар, Ресей, Сауд Арабиясы, Оңтүстік Судан, Судан, Сирия, Танзания, Того, Түркия, Түрікменстан, Уганда, Украина, Біріккен Араб Әмірліктері, АҚШ, Венесуэла, Вьетнам және Йемен болған.

Бұл елдердің барлығында дәл бір әлеуметтік желі тұрақты түрде бұғатталған деген сөз емес. Кейбірінде бүкіл интернет өшірілген, кейбірінде тек мобильді интернет шектелген, енді бірінде нақты әлеуметтік желі немесе мессенджер ғана уақытша бұғатталған.

Неліктен мемлекеттер әлеуметтік желілерді бұғаттайды?

Әлемдегі мысалдарды жинақтасақ, бірнеше негізгі себеп көрінеді.

Біріншісі — ұлттық қауіпсіздік. Қытай, Иран, Ресей сияқты елдер әлеуметтік желілер мен интернетті қауіпсіздік және ақпараттық егемендік тұрғысынан реттейді.

Екіншісі — саяси наразылықтар мен жаппай шерулер. Гвинея, Того, Камерун, Мозамбик, Венесуэла, Пәкістан және басқа елдерде әлеуметтік желілер саяси оқиғалар кезінде шектелген.

Үшіншісі — сайлау. Сайлау кезінде жалған ақпараттың, саяси арандатудың немесе қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін контенттің таралуын тоқтату мақсатында шектеулер енгізілетін жағдайлар бар.

Төртіншісі — балаларды қорғау. Қырғызстандағы TikTok, Албаниядағы TikTok сияқты жағдайларда балаларға зиянды контент пен кәмелетке толмағандардың қауіпсіздігі маңызды себеп ретінде қарастырылады.

Бесіншісі — платформалардың жергілікті заңдарды орындауы. Бразилиядағы X мәселесі сияқты жағдайларда мемлекет платформадан сот шешімдерін немесе жергілікті заң талаптарын орындауды талап етеді.

Алтыншысы — қарулы қақтығыстар мен соғыс. Access Now деректерінде 2025 жылы интернет өшірулерінің ең үлкен санаты қақтығыстарға байланысты болған: 14 елде кемінде 125 shutdown осы факторға қатысты тіркелген.

Ең маңызды айырмашылық: тұрақты блок пен уақытша блок

Әлеуметтік желі туралы сөз болғанда «бұл елде Instagram істемейді» деген сөйлемнің өзіне абай болу керек. Мысалы, Гвинеяда Facebook, TikTok және YouTube 2026 жылы бірнеше аптаға ғана бұғатталған. Түркияда Instagram белгілі бір кезеңде бұғатталғанымен, бұл оның үнемі жабық екенін білдірмейді. Ал Қытайдағы көптеген халықаралық платформаларға қойылған шектеулер әлдеқайда тұрақты сипатта.

Әлеуметтік желі қауіпсіздігі мен мемлекеттік блоктаудың айырмашылығы

Мұнда тағы бір маңызды айырмашылық бар. Әлеуметтік желінің пайдаланушыға төндіретін қаупі мен мемлекеттің әлеуметтік желіні бұғаттауы — екі бөлек мәселе.

Біріншісінде сөз алаяқтық, жалған ақпарат, кибербуллинг, жеке деректер, балалардың қауіпсіздігі және психологиялық әсер туралы болса, екіншісінде сөз адамның ақпаратқа және коммуникацияға қолжетімділігі туралы болады. Сондықтан бір платформаның қауіптері бар екені оны міндетті түрде бұғаттау керек деген қорытындыға әкелмейді. Сол сияқты белгілі бір елдің платформаны бұғаттауы платформаның барлық пайдаланушы үшін қауіпті екенін автоматты түрде білдірмейді.

Әлемде әлеуметтік желілерге қойылатын шектеулердің географиясы өте кең. Қытайда Facebook, Instagram, X, WhatsApp, Telegram және YouTube сияқты көптеген халықаралық платформалар тұрақты түрде қолжетімсіз болса, Ресейде Facebook, Instagram, X, Discord және Telegram сияқты сервистерге шектеулер бар. Қырғызстанда TikTok, Непалда Telegram, Танзанияда X, Түркияда Discord, ал Габонда WhatsApp, Facebook, Instagram, TikTok және YouTube қатар шектелген. Гвинея, Того, Камерун, Мозамбик, Венесуэла, Пәкістан, Әзербайжан және басқа елдерде белгілі бір платформалар саяси оқиғалар немесе қауіпсіздік жағдайына байланысты уақытша бұғатталған.

Бұл шектеулердің себептері де әртүрлі: ұлттық қауіпсіздік, саяси тұрақтылық, наразылықтарды бақылау, сайлау кезіндегі ақпарат ағыны, балаларды қорғау, жалған ақпаратпен күрес, қарулы қақтығыстар және платформалардың жергілікті заңдарды орындауы.

Ал пайдаланушы тұрғысынан TikTok, Instagram, Telegram, WhatsApp, YouTube, Facebook және X арасында қауіптің түрі өзгеше болғанымен, олардың барлығына ортақ мәселе бар: ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау және жеке деректерді қорғау қажеттілігі.

2025 жылғы деректер интернетті толық немесе ішінара өшірудің әлемде кең таралғанын көрсетеді: кемінде 52 елде 313 тіркелген, ал 2016 жылдан бері 100 елде мұндай жағдай кемінде бір рет болған.