ПРЕЗИДЕНТ НЕ ДЕДІ: ОБЛЫС НЕ ІСТЕМЕК?

Түркістан облысында білім сапасы мәселесі тағы да өткір қойылды. Мемлекет басшысының білім саласына қатысты сын-ескертулері мен тапсырмаларынан кейін өңірде білім нәтижелерін жақсартуға бағытталған нақты шаралар белгіленді.

Облыс әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен кеңейтілген мәжілісте ҰБТ, PISA, ББЖМ, мектепішілік бағалау, педагогтердің кәсіби деңгейі және білім беру ұйымдарының көрсеткіштері талданды. Нәтижесінде 2026-2029 жылдарға арналған білім сапасын арттырудың кешенді жоспарын әзірлеу, Білім сапасы жөніндегі өңірлік кеңес құру және «Білім сапасы – Түркістан» бірыңғай цифрлық мониторинг жүйесін енгізу туралы шешімдер қабылданды.

Мұның бәрі қажет. Алайда өңірдегі білім сапасын арттыру үшін мәселенің себебін тек мұғалімнен немесе мектеп директорынан іздеу жеткіліксіз. Білім нәтижесі – бір адамның емес, тұтас жүйенің жұмысының қорытындысы. Сондықтан шешім де осы жүйенің барлық деңгейін қамтуы керек.

Бүгінде облыста 1 106 білім беру ұйымында 550 мыңнан астам оқушы білім алады. 2026 жылғы ҰБТ-ға 29 726 түлек қатысып, өңір бойынша орташа нәтиже 64,83 балл болды. PISA-ның 2022 жылғы нәтижесінде Түркістан оқушылары математикадан 389, жаратылыстанудан 389, оқу сауаттылығынан 347 балл жинаған.

Сонымен бірге ең төмен көрсеткіштер Келес, Сайрам, Ордабасы және Сарыағаш аудандарында тіркелген. Бұл деректер білім сапасын арттыру жұмыстарының нақты мектептер мен аудандардың ерекшелігіне қарай құрылуы керектігін көрсетеді. Барлық мектепке бірдей талап қою жеткіліксіз. Бір мектепке кадр қажет болуы мүмкін, екіншісіне әдістемелік қолдау, үшіншісіне басқару тәжірибесін күшейту қажет болуы ықтимал.

Сондықтан бірінші кезекте облыста мектептердің білім сапасы бойынша толық диагностикасы жасалуы тиіс. Әр мектептің нәтижесі жеке қаралып, оның әлсіз тұсының нақты себебі анықталғаны жөн. Сонда ғана қолдау шаралары нысаналы сипат алады.

Педагогтердің кәсіби деңгейі де назардан тыс қалмауы керек. Облыста 66 943 педагог еңбек етеді. 2025 жылы педагогтердің білімін бағалауға 25 761 өтініш түсіп, тестілеуге 23 555 педагог қатысқан. Оның 8 604-і немесе 36,5 пайызы белгіленген шектік деңгейден өткен.

Бұл көрсеткішке алаңдау қажет. Бірақ оны мұғалімдерді жаппай кінәлауға негіз ретінде емес, педагогтерді кәсіби қолдау жүйесін қайта қарауға арналған белгі ретінде қабылдаған дұрыс.

Біліктілікті арттыру курстары формалды сертификат алумен шектелмеуі тиіс. Мұғалімнің нақты қандай дағдысы жетіспейтіні анықталып, соған сәйкес жеке кәсіби даму бағыты жасалуы қажет. Курстан кейін оның сабақ беру тәжірибесінде қандай өзгеріс болғаны және оқушы нәтижесіне қалай әсер еткені де бағалануы керек.

Мұнда тәлімгерлік институтын күшейту, тәжірибелі педагогтерді жас мамандарға бекіту, пәндік қауымдастықтарды дамыту, үздік мектептер мен нәтижесі төмен мектептер арасында тұрақты тәжірибе алмасу сияқты тәсілдер тиімді болуы мүмкін. Бірақ педагогтің кәсіби сапасы білім басқару сапасынан бөлек қаралмайды.

Облыстық білім басқармасы бұл процестің негізгі үйлестірушілерінің бірі болғандықтан, оның жұмысы да нәтижеге бағытталуы қажет. Басқарма мектептерге тапсырма берумен шектелмей, қай жерде қандай проблема бар екенін анықтап, оған қажетті кадрлық, әдістемелік және басқарушылық қолдауды ұйымдастыруы тиіс.

Бұл жерде басқарма басшылығының салалық құзыреті де маңызды. Білім жүйесін басқару тек әкімшілік немесе қаржылық міндеттер жиынтығы емес. Мұнда педагогика, білім беру менеджменті, бағалау жүйесі, оқу әдістемесі және педагогтердің кәсіби дамуы сияқты бағыттарды терең түсіну қажет.

Сондықтан облыстық білім басқармасының кәсіби әлеуетін күшейту де білім сапасын арттыру жоспарының бір бөлігі болғаны жөн. Басқарма құрамында білім беру сапасы, педагогтерді дамыту, бағалау және әдістеме бағыттары бойынша мықты кәсіби командалар жұмыс істеуі керек.

Білім сапасының тағы бір маңызды факторы – мектеп басшыларының басқарушылық қабілеті. Директор тек әкімшілік шаруаны жүргізетін тұлға емес, мектептің білім нәтижесіне ықпал ететін көшбасшы болуы тиіс. Сондықтан мектеп директорларын бағалау кезінде құжат айналымы мен тәртіптен бөлек, педагогтердің кәсіби дамуы, мектептің оқу жетістіктері, оқушының функционалдық сауаттылығы және ата-анамен жұмыс сияқты нақты көрсеткіштер ескерілуі қажет.

Сонымен бірге төмен нәтиже көрсеткен мектептерді тек жазалау тәсілімен басқару дұрыс нәтиже бермеуі мүмкін. Мұндай мектептерге «қолдау мектебі» моделін енгізіп, оларға тәжірибелі директорлар, әдіскерлер, пән сарапшылары және үздік педагогтерден құралған командаларды бекіту тиімді. Ауыл мен қала мектептері арасындағы алшақтықты қысқарту да жеке бағыт ретінде қаралуы тиіс.

Мұнда мәселе тек ғимарат немесе құрал-жабдықта емес. Ауыл мектептеріне тәжірибелі педагогтерді тарту, пән мұғалімдерінің тұрақтылығын қамтамасыз ету, интернет пен цифрлық ресурстардың сапасын жақсарту, жоғары деңгейдегі мектептермен байланыс орнату және қашықтан әдістемелік қолдауды күшейту қажет.

Ал «Білім сапасы – Түркістан» цифрлық мониторинг жүйесі осы жұмыстардың өзегіне айналуы мүмкін. Бірақ оның міндеті есеп жинау емес, басқарушылық шешім қабылдауға көмектесу болуы керек. Жүйеде әр мектептің ҰБТ, ББЖМ, ішкі бағалау, оқу сауаттылығы, педагогтердің кәсіби дамуы және басқа да негізгі көрсеткіштері динамикада көрініп, төмендеу байқалған жағдайда оған ерте кезеңде араласу тетігі қалыптасуы қажет. Яғни цифрлық жүйе «кімнің көрсеткіші төмен?» дегенді ғана емес, «неге төмен және оны қалай көтереміз?» деген мәселеге жауап беретін құрал болуы тиіс.

Білім сапасын көтерудің тағы бір маңызды бағыты – оқушының функционалдық сауаттылығын дамыту. PISA нәтижелері көрсеткендей, оқушыға тек пәндік білім беру жеткіліксіз. Ол алған білімін талдауға, салыстыруға, қолдануға және жаңа жағдайда шешім қабылдауға үйренуі қажет.

Сондықтан функционалдық сауаттылықты бір ғана арнайы сабақтың міндеті ретінде емес, барлық пәннің оқу процесіне енгізу қажет. PISA және ББЖМ форматындағы тапсырмалар күнделікті сабақта жүйелі қолданылып, мұғалімдерге олардың әдістемесін меңгерту керек.

Бұл жерде ата-анамен жұмысты да назардан тыс қалдыруға болмайды. Баланың оқу нәтижесі мектеп пен отбасының бірлескен қолдауына тәуелді. Сондықтан ата-аналарға баланың оқуына көмектесудің тиімді тәсілдерін түсіндіретін жұмыстар да жүйелі жүргізілуі керек.

2027 жылдан бастап білім бөлімдерінің аудан және қала әкімдіктеріне берілетіні де осы жүйелік өзгерістермен қатар жүруі тиіс. Жергілікті әкімдіктердің білім сапасына жауапкершілігі күшейсе, олар инфрақұрылым, кадр, тасымал, мектептердің материалдық жағдайы және әлеуметтік қолдау мәселелерін білім нәтижесімен байланыстыра қарауы қажет.

Сөйтіп, білім сапасын көтеру міндеті бір ғана білім басқармасының немесе мектептің емес, облыс әкімдігінен бастап аудандық әкімдікке, білім басқармасынан мектеп директорына, мұғалімнен ата-анаға дейінгі ортақ жауапкершілік жүйесіне айналуы керек.

Өңірдегі бүгінгі жағдайдың жақсы жағы – мәселенің ашық айтылып, нақты көрсеткіштердің үстелге қойыла бастауы. Ендігі кезеңде сол көрсеткіштерді жыл сайын бақылап, нәтижеге қарай саясатты өзгертіп отыру маңызды.

Білім сапасын көтерудің тиімді моделі мынадай болуы мүмкін: алдымен – нақты диагностика, кейін – проблеманың себебін анықтау, одан соң – нысаналы қолдау, кәсіби дамыту және басқарушылық бақылау. Соңында нәтиже тәуелсіз бағалау арқылы өлшенуі керек.

Мұнда жазалау емес, жауапкершілік пен қолдау қатар жүруі қажет. Мұғалімге талап қойылады – бірақ оған сапалы кәсіби қолдау да беріледі. Директордан нәтиже сұралады – бірақ басқарушылық құрал мен әдістемелік ресурс та қамтамасыз етіледі. Ауданнан көрсеткіш талап етіледі – бірақ оның кадрлық және инфрақұрылымдық мәселесін шешуге нақты көмек көрсетіледі.

Облыстық басқармаға міндет жүктеледі – оның да кәсіби әлеуеті мен басқару сапасы бағаланады. Президенттің сынынан кейін Түркістан облысының алдында тұрған негізгі міндет те осы. Білім сапасын біреуді кінәлау арқылы емес, жүйенің әр буынын күшейту арқылы көтеру. Өйткені 550 мыңнан астам оқушының білім нәтижесі бір мұғалімнің ғана емес, бүкіл білім жүйесінің жұмысына берілген баға. Ендігі нәтиже де сол жүйенің қаншалықты өзгергенін көрсетуі тиіс.