БРИКС плюс: ҚАЗАҚСТАН ҮШІН БАСТАМАДАН НАҚТЫ НӘТИЖЕГЕ ДЕЙІН

Нью-Делиде өткен «БРИКС плюс» саммитінің Қазақстан үшін негізгі маңызы – елдің халықаралық күн тәртібіндегі ұстанымын білдірумен ғана шектелмейді. Саммит Қазақстанның сыртқы саяси басымдықтарын нақты экономикалық және институционалдық міндеттермен байланыстыруға мүмкіндік берді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев көтерген бастамалардың басым бөлігі сауда, инвестиция, көлік, технология, су ресурстары және халықаралық қауіпсіздік салаларындағы нақты нәтижелерге бағытталған.

БРИКС-тің Қазақстан үшін мәнін дұрыс бағалау маңызды. БРИКС – әскери-саяси одақ емес және оның мақсаты белгілі бір мемлекеттерге қарсы тұратын жаңа блок қалыптастыруға келіп тірелмейді. Форматтың негізгі мазмұны – ірі дамушы экономикалар арасындағы өзара іс-қимылды кеңейту, сауда мен инвестицияны ұлғайту, қаржы және даму тетіктерін дамыту, технологиялық және гуманитарлық байланыстарды күшейту. Қазақстан үшін осы кеңістікке қатысу – белгілі бір геосаяси таңдауды білдіруден гөрі, сыртқы экономикалық байланыстарды әртараптандырудың қосымша мүмкіндігі.

Мұның практикалық негізі бар. Қазақстанның БРИКС мемлекеттері мен серіктес елдермен тауар айналымы өткен жылы шамамен 72 миллиард долларға жетті. Демек, мәселе Қазақстанның осы нарықтарға енді ғана шығуында емес, қалыптасқан сауда байланыстарын жаңа деңгейге көтеруде. Келесі кезеңде негізгі міндет – экспорт көлемін ғана ұлғайту емес, оның құрылымын өзгерту.

Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің энергетика, аса маңызды минералдар және ауыл шаруашылығы салаларындағы терең өңдеуге басымдық беру жөніндегі ұсыныстарының нақты экономикалық мәні бар. Егер бұл бағыттар бойынша бірлескен өндірістер мен инвестициялық жобалар іске қосылса, Қазақстан үшін нәтиже шикізат экспортынан түсетін кірісті көбейтумен шектелмейді. Ел ішінде қосылған құн қалыптасып, жаңа өндірістік қуаттар, жұмыс орындары және технологиялық құзыреттер пайда болады. Бұл экономиканы әртараптандыру мақсатына тікелей қызмет етеді.

Сол себепті БРИКС кеңістігі Қазақстан үшін ең алдымен инвестициялық және өндірістік кооперация алаңы ретінде қарастырылуы мүмкін. Қазақстанның табиғи ресурстық әлеуеті мен географиялық орналасуы ірі нарықтар үшін маңызды болса, елдің міндеті осы артықшылықтарды дайын шикізат жеткізу моделінен жоғары деңгейдегі экономикалық ынтымақтастыққа айналдыру. Мұнда нақты нәтиже бірлескен кәсіпорындар, өңдеу жобалары, технология трансфері және ұзақмерзімді инвестициялық келісімдер арқылы өлшенуге тиіс.

Президенттің БРИКС Жаңа даму банкін коммерциялық тұрғыдан тиімді жобаларды қаржыландыруға тарту жөніндегі ұсынысы да осы мақсатпен сабақтас. Қазақстан үшін мұндай қаржы тетіктерінің маңызы – инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру мүмкіндігін кеңейту. Егер Қазақстандағы көлік, энергетика, логистика немесе цифрлық инфрақұрылым жобаларына жаңа қаржы көздері тартылса, бұл экономикалық белсенділікті күшейтіп қана қоймай, елдің транзиттік және өндірістік әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанның транзиттік бағыты осы жерде ерекше орын алады. Өткен жылы ел аумағы арқылы шамамен 40 миллион тонна транзиттік жүк тасымалданды. Ұзақмерзімді мақсат – бұл көрсеткішті 100 миллион тоннаға жеткізу. Мұндай өсім автоматты түрде қалыптаспайды. Ол өткізу қабілетін арттыруды, шекаралық рәсімдерді жеңілдетуді, порттар мен теміржол инфрақұрылымын жаңғыртуды және халықаралық көлік дәліздерінің өзара байланысын қамтамасыз етуді талап етеді.

Сондықтан Президенттің Транскаспий халықаралық көлік бағытын «Бір белдеу – бір жол» және «Солтүстік – Оңтүстік» дәліздерімен байланыстыру жөніндегі ұсынысы нақты экономикалық міндетке бағытталған. Оның нәтижесі Қазақстан аумағындағы жүк көлемінің артуы, транзиттік қызметтен түсетін кірістің өсуі және елдің Еуропа, Қытай, Орталық Азия, Кавказ және Оңтүстік Азия арасындағы көлік байланыстарындағы рөлінің күшеюі болуы мүмкін.

Бұл бағыт Үндістанмен қарым-қатынасқа да тікелей қатысты. Үндістанның Орталық Азиямен сауда-экономикалық байланыстарын кеңейту мүддесі Қазақстанның транзиттік мүмкіндіктерімен ұштасады. Осы екі әлеуетті байланыстыру нәтижесінде Қазақстан Үндістан үшін Орталық Азия нарығына шығатын маңызды логистикалық буынға айнала алады. Яғни көлік мәселесі тек транзит көлеміне емес, Қазақстан мен Үндістан арасындағы сауда айналымының өсуіне де әсер етуі мүмкін.

Нью-Делидегі келіссөздердің тағы бір нақты бағыты – Қазақстан мен Үндістанның технологиялық байланыстарын дамыту. Astana Hub пен Хайдарабадтың технологиялық экожүйелері арасындағы ынтымақтастық туралы пікір алмасу осы мүмкіндіктің негізін қалыптастырады. Мұнда күтілетін нәтиже – стартаптар арасындағы байланыстарды күшейту, технологиялық компаниялардың нарықтарға шығуын жеңілдету, инвестиция тарту және бірлескен цифрлық жобаларды іске қосу.

Егер бұл байланыс жүйелі түрде дамыса, Қазақстан үшін Үндістанның технологиялық және адами капиталын пайдалану мүмкіндігі артады. Ал Үндістан үшін Қазақстан Орталық Азиядағы технологиялық және инвестициялық қатысуды кеңейтудің ыңғайлы серіктесіне айналуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, цифрлық кооперация екі ел арасындағы дәстүрлі энергетикалық және сауда байланыстарына жаңа мазмұн береді.

Еуразиялық экономикалық одақ пен Үндістан арасындағы еркін сауда туралы келісімге қатысты Қазақстанның ұстанымы да нақты экономикалық нәтиже тұрғысынан бағалануы тиіс. Мұндай келісім жасалған жағдайда Қазақстан үшін ЕАЭО нарығы арқылы Үндістанмен сауда жасау мүмкіндіктері кеңеюі ықтимал. Ал Қазақстанның ЕАЭО-ға төрағалық етуші ел ретінде келіссөздерге жәрдемдесуге дайын екенін білдіруі елдің өңірлік интеграциядағы институционалдық рөлін күшейтеді.

Яғни бұл жерде Қазақстан бір мезгілде екі деңгейдегі мүддені ұштастырады: Үндістанмен тікелей екіжақты қатынастарды дамыту және ЕАЭО кеңістігінің сыртқы нарықтармен байланысын кеңейту. Нәтижесінде Қазақстанның экономикалық дипломатиясы тек ұлттық нарық көлемімен шектелмей, өңірлік нарықтарды байланыстыратын функция атқара алады.

Президенттің жасанды интеллект бойынша БРИКС плюс серіктестігін құру жөніндегі бастамасының нәтижесі де ұзақмерзімді технологиялық мүмкіндіктермен өлшенеді. Ұлттық AI орталықтарын байланыстыру, зертханалар мен ғылыми жобаларға қолжетімділікті кеңейту және бірлескен көптілді шешімдер әзірлеу жүзеге асқан жағдайда, Қазақстан әлемдік технологияны тұтынушы ғана емес, оны бірлесіп әзірлейтін тараптардың біріне айналу мүмкіндігін алады.

Бұл әсіресе Қазақстан үшін маңызды. Жасанды интеллектіні экономикаға енгізу еңбек өнімділігін арттыруға, мемлекеттік қызметтерді жетілдіруге және жаңа бизнес модельдерін қалыптастыруға әсер етеді. Ал халықаралық зерттеу желілеріне қосылу отандық мамандардың тәжірибесін кеңейтіп, технологиялық кадрлар даярлауға қосымша мүмкіндік береді. Сондықтан AI бастамасының түпкі нәтижесі технология алмасудың өзінен гөрі, Қазақстанның цифрлық экономикадағы орнын күшейтуімен бағалануы керек.

Су ресурстары жөніндегі бастама да дәл осындай практикалық тұрғыдан қарауды талап етеді. Халықаралық су ұйымын құру жөніндегі ұсыныс Қазақстан үшін тек халықаралық құрылым қалыптастыру мәселесі емес. Оның стратегиялық мәні – су тапшылығы күшейіп келе жатқан жағдайда мемлекеттер арасындағы келіссөздерді тұрақты институционалдық негізге көшіру.

Бұл мәселе Қазақстан үшін тікелей ұлттық қауіпсіздік және экономикалық даму мәселесі. Су ресурстарының тұрақтылығы ауыл шаруашылығына, энергетикаға және өнеркәсіпке әсер етеді. Сондықтан халықаралық су ынтымақтастығын күшейту нәтижесінде су ресурстарын басқару бойынша ортақ стандарттар, ғылыми зерттеулер және мемлекетаралық жобалар қалыптасса, оның практикалық әсері Орталық Азия үшін де маңызды болмақ.

Президенттің халықаралық қауіпсіздік жөніндегі ұстанымдарын да нақты нәтижелермен байланыстыруға болады. Қазақстанның бейбітшілік пен стратегиялық тұрақтылықты жақтауы – сыртқы саясаттағы жалпы декларация ғана емес. Қауіпсіз орта қалыптаспайынша, ұзақмерзімді инвестиция, тұрақты сауда және көлік дәліздерінің жұмысы қамтамасыз етілмейді. Сондықтан саяси диалог пен дипломатияны қолдау экономикалық мүдденің де құрамдас бөлігі болып отыр.

Ядролық қаруға ие мемлекеттер арасындағы жоғары деңгейдегі диалогты күшейту жөніндегі ұсыныстың мәні осында. Қазақстанның ядролық қарусыздану тәжірибесі оған осы мәселе бойынша моральдық және дипломатиялық салмақ береді. Егер мұндай диалогтар нақты сенім шараларына, тәуекелдерді азайтуға және стратегиялық тұрақтылықты нығайтуға ықпал етсе, оның әсері жаһандық қауіпсіздікпен қатар халықаралық экономикалық тұрақтылыққа да таралады.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін реформалау туралы ұсыныс та Қазақстанның халықаралық жүйені бұзуға емес, оны жаңғыртуға бағытталғанын көрсетеді. Қазақстан БҰҰ-ның орталық рөлін сақтауды қолдай отырып, қазіргі әлемдегі экономикалық және саяси өзгерістер халықаралық шешім қабылдау механизмдерінде де көрініс табуы керек деп санайды. Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің өкілдігін кеңейту туралы ұсыныс осы мәселені институционалдық деңгейде көтереді.

Бұл жерде Қазақстанның ұстанымын БРИКС-тің басқа халықаралық ұйымдарға балама ретінде қарастырылмауымен байланыстыру маңызды. Қазақстан үшін негізгі мәселе – әртүрлі көпжақты форматтардың бір-бірін толықтыруы. БҰҰ жаһандық деңгейдегі негізгі институт ретінде қалса, БРИКС нақты экономикалық және технологиялық ынтымақтастықтың қосымша алаңына айнала алады.

Нью-Делидегі кездесулердің өзі Қазақстан дипломатиясының осы практикалық бағытын көрсетті. Президенттің Ресей, Малайзия, Вьетнам және Бурунди басшыларымен, БҰҰ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және Дүниежүзілік сауда ұйымының басшыларымен кездесуі Қазақстанның әртүрлі серіктестік бағыттарын қатар дамытуға ұмтылысын айғақтайды.

Мұндай дипломатиялық байланыстардың нәтижесі бірден өлшенбеуі мүмкін. Бірақ олардың негізгі құндылығы – кейін нақты келісімдер мен жобаларға айналатын саяси байланыстардың негізін қалыптастыруында. Сондықтан Мемлекет басшысының сапарын тек хаттамалық кездесулер жиынтығы ретінде емес, экономикалық және дипломатиялық мүмкіндіктерді алдын ала қалыптастыратын жұмыс ретінде бағалаған жөн.

Жалпы алғанда, Нью-Делидегі саммиттен Қазақстан үшін шығатын негізгі нәтиже – БРИКС кеңістігіндегі қатысуды нақты ұлттық міндеттермен байланыстыру мүмкіндігі. Бұл міндеттер анық: сауда құрылымын әртараптандыру, инвестиция тарту, терең өңдеуді дамыту, транзит көлемін арттыру, Үндістан және басқа да ірі нарықтармен байланыстарды кеңейту, технологиялық кооперацияны жолға қою және су мен қауіпсіздік мәселелерінде халықаралық бастамаларды ілгерілету.

Ендігі мәселе – осы ұсыныстардың практикалық іске асу деңгейі. Қазақстан үшін БРИКС плюс форматының тиімділігі қабылданған декларациялардың санымен емес, нақты жобалардың көлемімен өлшенуі тиіс. Қандай инвестиция тартылды, қандай өндіріс іске қосылды, қандай жаңа көлік бағыты ашылды, транзит көлемі қаншаға өсті, қандай технологиялық жоба жүзеге асты, қандай халықаралық келісімге қол жеткізілді – негізгі көрсеткіштер осылар болуы керек.

Бұл тұрғыдан алғанда, Президенттің Нью-Делидегі ұстанымының ерекшелігі – Қазақстанның жаһандық процестерге бейімделуші тарап қана емес, нақты ұсыныстар енгізетін мемлекет ретінде көрінуі. Ел өз географиялық орналасуын транзиттік артықшылыққа, табиғи ресурстарын өндірістік кооперацияға, технологиялық әлеуетін жаңа серіктестікке, ал дипломатиялық тәжірибесін халықаралық диалогты ілгерілетуге пайдалануға ұмтылады.

БРИКС плюс Қазақстан үшін дайын шешім емес. Ол – нақты нәтижеге айналдырылуы тиіс мүмкіндік. Осы мүмкіндікті сауда, инвестиция, логистика, технология және халықаралық ынтымақтастық бағыттарында жүйелі пайдалану Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстарын кеңейтіп қана қоймай, елдің Еуразиядағы экономикалық және дипломатиялық рөлін күшейте алады.

Сондықтан Нью-Делидегі сапардың басты қорытындысын бір ғана формуламен көрсетуге болады: Қазақстан халықаралық өзгерістерді сырттай бақылаушы болуға емес, жаңа экономикалық және дипломатиялық мүмкіндіктерді ұлттық даму мақсаттарына айналдыруға ұмтылады. Президент көтерген бастамалардың құндылығы да осында – олардың әрқайсысы нақты нәтижеге бағытталған жағдайда ғана Қазақстанның ұзақмерзімді мүддесіне қызмет етеді.