МЕМЛЕКЕТ ҚАРЖЫСЫ ЖАУАПКЕРШІЛІКПЕН БАСҚАРЫЛАДЫ

Әділет партиясының сайлауалды бағдарламасындағы «Әділ, бәсекелі экономика» атты төртінші бағыты ел экономикасының ең өзекті мәселелеріне жауап беруге бағытталған. Бұл бөлімдердің өзегінде мемлекеттің қаржысын жауапкершілікпен басқару, Ұлттық қорды келер ұрпақтың игілігіне сақтау және шағын әрі орта бизнестің еркін дамуына жағдай жасау қағидаттары жатыр. Бұл – бір-бірімен тығыз байланысты үш мәселе. Мемлекет бюджет қаражатын тиімді жұмсамай, Ұлттық қорды шектен тыс пайдаланып, кәсіпкерлерге артық кедергі келтіретін болса, экономикалық өсудің орнықты болуы қиын. Сондықтан бағдарламада ұсынылып отырған шараларды біртұтас экономикалық саясат ретінде қарастырған жөн.

Бірінші кезекте бюджет мәселесіне тоқталсақ, мемлекеттің қаржысы халықтың ортақ қаражаты екенін түсінуіміз керек. Бюджет – қалаған кезде толықтырып ала салатын шексіз қор емес. Оның әрбір теңгесі салық төлейтін азаматтардың, кәсіпкерлердің және жалпы қоғамның қаржысы. Сондықтан мемлекеттік шығынға ұқыпты қарау – жай ғана бухгалтерлік тәртіп емес, халық алдындағы жауапкершіліктің көрінісі.

Бағдарламада бюджет кірістерінің шығыстардан төмен болуы және осы айырманы Ұлттық қор қаражаты мен қарыз есебінен жабу мәселесіне назар аударылған. Бұл – өте маңызды мәселе. Өйткені ағымдағы шығындарды үнемі қарызбен немесе жинақталған қор қаражаты арқылы жабу ұзақ мерзімде экономиканың тұрақтылығына қауіп төндіреді. Қарыздың өзі жаман құрал емес. Егер ол жаңа өндіріс ашуға, инфрақұрылым салуға, технология енгізуге және болашақта табыс әкелетін жобаларға жұмсалса, экономикалық дамуға серпін бере алады. Ал қарыз тек күнделікті шығындарды жабуға жұмсала берсе, оның қайтарымы болмайды. Бүгінгі мәселені кейінге ысыру арқылы ертеңгі ұрпақтың мойнына қосымша міндет жүктеледі.

Сондықтан бюджет тәртібін күшейту туралы ұсынысты толық қолдауға болады. Бірақ үнемшілдік дегенді барлық шығынды жаппай қысқарту деп түсінбеу керек. Мемлекеттік шығындардың арасында елдің болашағына тікелей әсер ететін инвестициялар бар. Инфрақұрылым, өндіріс, энергетика, көлік, цифрлық технология, ғылым және жаңа өндірістік қуаттар – мемлекеттің болашақ кірісін қалыптастыратын салалар. Осындай шығындарды механикалық түрде қысқарту қысқа мерзімде бюджетке үнем әкелгенімен, ұзақ мерзімде экономикалық өсімді тежеп, салық базасының кеңеюіне кедергі келтіруі мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда бағдарламаның басты ұстанымы орынды: үнемдеу даму мүмкіндігін жоймауы тиіс. Мемлекет қай жерде шығынды қысқартуға болатынын және қай жерде керісінше инвестицияны арттыру қажет екенін нақты ажырата білуі керек. Яғни мәселе «аз жұмсауда» емес, «тиімді жұмсауда» жатыр. Әрбір бюджет бағдарламасының нәтижесі өлшеніп, қоғамға түсінікті болуы қажет. Халық мемлекеттен бөлінген қаражаттың қайда жұмсалғанын ғана емес, сол қаражаттың қандай нәтиже бергенін де білуге тиіс.

Салық саясатына қатысты ұсыныстар да осы әділдік қағидасымен үндеседі. Салықтық жеңілдіктер экономиканы ынталандырудың тиімді құралы болуы мүмкін. Бірақ жеңілдік шексіз және бақылаусыз берілсе, ол экономикалық артықшылықтан гөрі жекелеген топтарға жасалған артықшылыққа айналады. Сондықтан әрбір салықтық жеңілдіктің нақты мақсаты, мерзімі және нәтижесін өлшейтін көрсеткіштері болуы қажет. Егер белгілі бір жеңілдік жаңа жұмыс орындарын ашуға, инвестиция тартуға, өндірісті ұлғайтуға немесе әлеуметтік маңызды нәтижеге жеткізбесе, оны қайта қарау – әділетті шешім.

Бұл жерде маңыздысы – салық ауыртпалығын адал төлеп жүрген азаматтар мен кәсіпкерлердің мүддесі. Бір кәсіпкер барлық салықты толық төлеп, екіншісі түсініксіз немесе негізсіз жеңілдіктер арқылы артықшылыққа ие болса, бәсекелестік бұзылады. Сондықтан салық жүйесі қарапайым, түсінікті және бәріне бірдей қағидаға сүйенуі керек.

Ипотекалық қарыздың сыйақысына салықтық шегерімді қайта енгізу туралы ұсыныс та халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін шара. Тұрғын үй мәселесі көптеген отбасы үшін ең үлкен қаржылық жүктеменің бірі. Сондықтан ипотекалық қарыз бойынша салықтық жеңілдік беру азаматтардың қолында қалатын табысын арттырып, отбасы бюджетіне түсетін салмақты азайтуға ықпал етуі мүмкін. Мұндай саясаттың басты мақсаты – халыққа қосымша шығын жүктеу емес, заңды түрде еңбек етіп, салық төлейтін азаматтардың қаржылық мүмкіндігін кеңейту болуы керек.

Цифрлық салық және кеден жүйесін дамыту да аса маңызды. Қазіргі заманда кәсіпкердің бірнеше органға бір ақпаратты қайта-қайта ұсынуы, қағазбастылықпен айналысуы немесе түсініксіз рәсімдерге уақыт жұмсауы – экономика үшін қосымша шығын. Мемлекет қажетті деректерді цифрлық жүйелер арқылы өзі талдап, салық міндеттемелерін барынша автоматты әрі түсінікті есептеуге көшуі қажет. Бұл бизнестің уақытын үнемдеп қана қоймай, адами факторды азайтып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетеді.

Өндіріс ашатын кәсіпорындарға ҚҚС қайтаруды жеделдету де экономикалық тұрғыдан дұрыс қадам. Кәсіпкер өндірістік құрал-жабдыққа, құрылысқа, технологияға қаражат жұмсайды. Егер мемлекет оған тиесілі салықты ұзақ уақыт қайтармаса, компанияның айналым қаражаты қысқарады. Бұл әсіресе жаңа өндіріс бастаған кәсіпорындарға ауыр тиеді. Сондықтан салықтық әкімшілендіру экономикалық белсенділікті тежемеуі, керісінше инвестицияға жағдай жасауы керек.

Бағдарламаның 4.5-бөліміндегі Ұлттық қорға қатысты ұстаным да стратегиялық маңызға ие. Ұлттық қор – еліміздің табиғи ресурстарынан түсетін табыстың бір бөлігін сақтап, экономиканы сыртқы күйзелістерден қорғауға арналған ерекше қаржылық құрал. Мұнай бағасы жоғары болған кезде түскен табыстың барлығын бірден жұмсап жіберу оңай. Бірақ табиғи ресурстардың қоры шексіз емес. Сондықтан бүгінгі ұрпақтың қажеттілігі мен келешек ұрпақтың мүддесі арасында әділ тепе-теңдік болуы тиіс.

Ұлттық қорды ағымдағы шығындарды тұрақты қаржыландыратын көзге айналдыру қауіпті. Егер бюджет тапшылығын жыл сайын Ұлттық қор есебінен жаба берсек, экономика өзінің тұрақты ішкі кіріс көздерін қалыптастыруға жеткілікті ынта мен қысым сезінбеуі мүмкін. Мұндай жағдайда мұнай бағасына тәуелділік сақталып, экономиканы әртараптандыру баяулайды.

Сондықтан Ұлттық қордан қаражат алу нақты әрі қатаң ережелермен шектелуі қажет. Қордан бөлінетін қаражат елдің ұзақ мерзімді дамуына әсер ететін стратегиялық инфрақұрылым мен жалпыұлттық маңызы бар жобаларға бағытталғаны жөн. Яғни Ұлттық қордың әр теңгесі болашақта елге экономикалық қайтарым беретіндей жұмсалуы керек.

Бұл жерде әділеттілік ұғымының мәні ерекше. Ұлттық қор – бүгінгі азаматтардың ғана емес, дүниеге әлі келмеген ұрпақтың да ортақ байлығы. Сондықтан оны сақтау – болашақ алдындағы жауапкершілік. Ұлттық қордың көлемі мен оны пайдалану туралы ақпарат қоғамға ашық болуы тиіс. Қоғам қаражаттың қайда жұмсалғанын, қандай жобаға бағытталғанын және одан қандай нәтиже күтілетінін білуге құқылы.

Бағдарламаның 4.6-бөлімі экономиканың нақты қозғаушы күші саналатын шағын және орта бизнеске арналған. Бұл бағыттың маңызы өте зор. Өйткені жаңа жұмыс орындарының басым бөлігі, бәсекенің дамуы, жаңа қызметтер мен тауарлардың пайда болуы көбіне кәсіпкерлік белсенділікке байланысты.

Алайда кәсіпкерлікпен айналысу азамат үшін тек бизнес ашумен шектелмейді. Кәсіпкер тіркеу, есеп беру, тексеру, несие алу, рұқсат рәсімдеу, салық төлеу сияқты көптеген талаппен бетпе-бет келеді. Егер бұл процестер тым күрделі болса, адамдардың бір бөлігі кәсіп бастау идеясынан бас тартады немесе көлеңкелі экономикаға кетуге мәжбүр болады.

Сондықтан бизнесті бір күнде онлайн тіркеу, қызметті тоқтатуды жеңілдету, қайталанатын және ескірген талаптарды алып тастау жөніндегі ұсыныстарды қолдауға болады. Мемлекет кәсіпкерге кедергі келтіретін емес, заң талаптарын орындауға мүмкіндік беретін серіктес болуы тиіс.

Реттеу тұрақтылығы қағидаты да өте маңызды. Кәсіпкер бірнеше жылға бизнес-жоспар құрады, несие алады, құрал-жабдық сатып алады, жұмысшы жалдайды. Егер мемлекет ережені жыл сайын өзгерте берсе, бизнестің тәуекелі өседі. Сондықтан қауіпсіздік пен азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты ерекше жағдайлардан басқа кезде бизнеске қойылатын жаңа талаптар алдын ала жарияланып, кәсіпкерлерге бейімделуге жеткілікті уақыт берілуі керек.

Тексеру жүйесінде де қатерге негізделген тәсіл орнауы қажет. Заңды жұмыс істеп тұрған кәсіпкерді себепсіз қайта-қайта тексеру – уақыт пен қаражатты жоғалту. Ал нақты қауіп немесе заң бұзушылық туралы расталған ақпарат болса, мемлекет әрекет етуге тиіс. Яғни бақылаудың мақсаты – кәсіпкерді жазалау емес, қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз ету және заң талаптарының орындалуына жағдай жасау.

Экономикалық даулардың негізінен азаматтық-құқықтық және әкімшілік тәртіппен шешілуі туралы ұсыныс та кәсіпкерлік орта үшін маңызды. Бизнестегі кез келген қателікті немесе дауды қылмыстық қудалауға айналдыру кәсіпкерлерді қорқытып, инвестициялық белсенділікті төмендетеді. Экономикалық құқық бұзушылық болған жағдайда келтірілген залалды өтеу, құқықты қалпына келтіру және әділ жауапкершілік негізгі орында болуы керек.

Бизнестің қаржыландыруға қолжетімділігін кеңейту де маңызды мәселе. Көптеген шағын кәсіпорынның жақсы идеясы немесе дайын нарығы болғанымен, кепіл қоятын мүлкі немесе ұзақ несие тарихы болмайды. Сондықтан кепіл құралдарын дамыту, венчурлік қаржыландыру, краудфандинг және факторинг секілді балама қаржы құралдарын кеңейту кәсіпкерліктің өсуіне мүмкіндік береді.

Әсіресе факторингті дамыту айналым қаражаты тапшы кәсіпкерлер үшін пайдалы. Кәсіпкер тауарын жеткізгеннен кейін сатып алушыдан төлемді бірнеше ай күтетін болса, оның келесі тапсырысты орындауға қаржысы жетпеуі мүмкін. Факторинг осы мәселені шешіп, бизнестің қаржы айналымын жылдамдатады.

Мемлекеттік қолдау мәселесінде де жаңа тәсіл қажет. Барлық кәсіпкерге бірдей субсидия беру тиімді саясат емес. Мемлекеттік қаржы нақты өсім әлеуеті бар, өнімділікті арттыратын, жұмыс орындарын құратын және экспорттық мүмкіндігі бар кәсіпорындарға бағытталуы керек. Мемлекет ақша бөлген кезде «қанша қаражат берілді?» дегеннен гөрі «сол қаражат қандай нәтиже берді?» деген сұраққа жауап беруі қажет.

Бұл жерде медиана жалақыға бағдарлану ұсынысы да орынды. Орташа жалақы кейде қоғамдағы нақты табыс жағдайын толық көрсете алмайды, себебі өте жоғары жалақы алатын шағын топ жалпы көрсеткішті көтеріп жіберуі мүмкін. Ал медиана жалақы еңбек ететін адамдардың көпшілігінің табысын дәлірек сипаттайды. Сондықтан мемлекеттік қолдаудың нәтижесін бағалауда жұмыскерлердің нақты тұрмыстық жағдайына көбірек мән беру қажет.

Бәсекені дамыту – әділ экономиканың тағы бір маңызды шарты. Нарықта бірнеше ірі компания үстемдік етсе, жаңа кәсіпкерлердің кіруі қиындайды, ал бәсекенің әлсіреуі бағаның өсуіне және сапаның төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан әкімшілік кедергілерді азайтып, жаңа қатысушыларға тең мүмкіндік беру қажет.

Бағдарламада бәсекені, бағаның өзгеруін және тауар өткізу тізбегін бақылайтын ұлттық цифрлық жүйе құру ұсынылады. Мұндай жүйе делдалдардың шамадан тыс көбейіп кетуі, негізсіз баға өсімі немесе нарықтағы сөз байласу белгілерін ерте анықтауға көмектесе алады. Бұл жерде цифрландырудың мақсаты кәсіпкерді бақылауды көбейту емес, нарықтағы әділдікті қорғау болуы керек.

Шағын қалалар мен ауылдардағы кәсіпкерлерге ерекше көңіл бөлу де өте маңызды. Экономикалық мүмкіндіктер тек ірі қалаларда шоғырланбауы керек. Ауылдағы немесе шағын қаладағы кәсіпкердің инженерлік инфрақұрылымға, логистикаға, маманға және нарыққа қолжетімділігі төмен болса, оның бәсекеге қабілетті болуы қиын. Сондықтан өңірлік кәсіпкерлікті қолдау – тек әлеуметтік саясат емес, ел экономикасын аумақтық тұрғыдан теңгерімді дамытудың маңызды құралы.

Франчайзингті дамыту да осы тұрғыдан тиімді мүмкіндік. Табысты бизнес-модельді басқа өңірлерге тарату арқылы жаңа кәсіпорындар ашылып, жұмыс орындары құрылып, отандық брендтер кеңейе алады. Егер қазақстандық компаниялар өз бизнес-модельдерін еліміздің басқа аймақтарына ғана емес, халықаралық нарықтарға да шығара алса, бұл ұлттық бизнестің сапалық тұрғыдан өскенін білдіреді.

Мемлекеттің жеке бизнес тиімді жұмыс істей алатын салалардан кезең-кезеңімен кетуі де бәсекені күшейтеді. Мемлекет барлық саланың тікелей ойыншысы болмауы керек. Оның негізгі міндеті – әділ ереже орнату, заңның орындалуын қамтамасыз ету, инфрақұрылым қалыптастыру және азаматтардың құқығын қорғау. Ал бәсекелі нарықта тиімді жұмыс істей алатын қызметтерді жеке сектор атқарғаны дұрыс.

Сонымен бірге жекешелендірудің өзі тек активті жеке қолға берумен шектелмеуі керек. Нарықтағы шоғырлану күшейіп, мемлекеттік монополияның орны жеке монополияға ауысса, оның халыққа пайдасы аз. Сондықтан әрбір жекешелендіруде бәсекені сақтау, жаңа ойыншылардың нарыққа кіру мүмкіндігін кеңейту және тұтынушы мүддесін қорғау басты талап болуы тиіс.

Мемлекеттік тапсырыс пен қолдау шараларының барынша ашық болуы да кәсіпкерлер үшін маңызды. Мемлекеттік қолдауды алу үшін кәсіпкер бірнеше мекемеге жүгірмей, бірыңғай цифрлық терезе арқылы барлық мүмкіндікті көре алуы керек. Бұл уақытты қысқартып қана қоймай, субъективті шешімдер мен жемқорлық тәуекелдерін азайтады.

Тарифтік саясатта тоғыспалы субсидиядан біртіндеп бас тартып, ынталандырушы тарифке көшу мәселесі де ұзақ мерзімді инвестиция үшін маңызды. Инфрақұрылымның тозуы мен сапасының төмендеуі көбіне жеткілікті инвестицияның болмауынан туындайды. Сондықтан тарифтік саясат халық үшін қолжетімділікті сақтай отырып, инфрақұрылымды жаңартуға жеке капитал тартуға мүмкіндік беретіндей теңгерімді болуы керек.

Жалпы алғанда, 4.4, 4.5 және 4.6 бөлімдеріндегі ұсыныстардың ортақ мақсаты – мемлекеттің қаржысын тәртіпке келтіру, табиғи ресурстардан түсетін табысты сақтап қалу және жеке кәсіпкерліктің дамуына кең жол ашу. Бұл үш міндет бір-бірін толықтырады. Бюджет тәртібі болмаса – тұрақты экономика болмайды. Ұлттық қор сақталмаса – келер ұрпақтың мүмкіндігі қысқарады. Ал кәсіпкерлік пен бәсеке дамымаса – жаңа жұмыс орындары мен тұрақты салық түсімдерін қалыптастыру қиын.

Сондықтан «әділ, бәсекелі экономика» дегеніміз – мемлекеттің экономикадан толық кетуі де, барлық мәселені бюджет арқылы шешуі де емес. Бұл – мемлекет өз міндетін сапалы орындайтын, ал азамат пен бизнес өз еңбегі мен бастамасы арқылы табыс таба алатын орта. Әділ экономикада салықты адал төлеген адам өзін алданғандай сезінбеуі керек. Кәсіпкер мемлекеттік органнан қорықпай, заң аясында жұмыс істеуіне сенімді болуы керек. Мемлекет бөлген қаражаттың қайтарымы қоғамға көрініп тұруы қажет. Ал Ұлттық қордың байлығы бүгінгі күннің ғана емес, ертеңгі ұрпақтың да еншісі екенін ешкім ұмытпауы тиіс.

Әділет партиясының бұл бағыттағы ұсыныстарының ең маңызды ерекшелігі – үнемдеу мен дамуды бір-біріне қарсы қоймауы. Бюджетте тәртіп болуы керек, бірақ даму инвестициясы қысқармауы тиіс. Салықтық жеңілдіктер болуы мүмкін, бірақ олар нақты нәтиже беруі керек. Мемлекеттік қолдау қажет, бірақ ол жай ғана субсидия таратуға емес, өнімділікке, жалақыға, экспортқа және жаңа жұмыс орындарына бағытталуы қажет. Бақылау болуы керек, бірақ заңды кәсіпкерге негізсіз қысым жасалмауы тиіс.

Халық үшін мұның мәні өте қарапайым: мемлекет қаражаты ысырап болмайды, салық жүйесі әділеттірек болады, кәсіп бастау жеңілдейді, адал еңбек ететін кәсіпкерге кедергі азаяды, жаңа өндірістер мен жұмыс орындары көбейеді, ал табиғи ресурстардан түскен табыс келешек ұрпаққа сақталады. Осындай қағидалар орныққан жағдайда ғана Қазақстан экономикасы мұнай бағасына немесе бюджет шығынына ғана тәуелді болмай, азаматтардың еңбегі мен кәсіпкерлік бастамасына сүйенетін қуатты әрі бәсекелі экономикаға айнала алады.

Ең бастысы – бұл ұсыныстар қағаз жүзіндегі мақсат болып қалмай, нақты басқару мәдениетіне айналуы қажет. Әрбір мемлекеттік орган қаражаттың тиімді жұмсалуына, әрбір салықтық жеңілдік өзінің нәтижесіне, әрбір мемлекеттік қолдау нақты экономикалық әсерге, ал әрбір кәсіпкер заң талаптарын адал орындауға жауапты болуы тиіс. Сонда ғана бюджет тәртібі, Ұлттық қордың сақталуы және кәсіпкерліктің еркіндігі бір арнаға тоғысып, елдің тұрақты экономикалық дамуына берік негіз қалыптастырады.