ТЕХНОЛОГИЯ АДАМ ҮШІН ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ

Бүгінде цифрлық технология – болашақтың мәселесі емес, күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі. Интернет, жасанды интеллект, үлкен деректер, автоматтандырылған жүйелер мен жаңа технологиялар экономикаға ғана емес, білімге, медицинаға, мемлекеттік басқаруға, өндіріс пен азаматтардың күнделікті тұрмысына түбегейлі өзгеріс әкеліп жатыр. Сондықтан Қазақстан үшін цифрландыру – заманауи технологияларды енгізу науқаны ғана емес, елдің бәсекеге қабілетін, экономикалық тәуелсіздігін және азаматтардың өмір сапасын айқындайтын стратегиялық бағыт.

Әділет партиясының сайлауалды бағдарламасындағы цифрлық мемлекетке қатысты бесінші бағыттың өзегі де осыған келіп саяды: технология мемлекет үшін емес, ең алдымен адам үшін жұмыс істеуі керек. Цифрландырудың нәтижесі жаңа бағдарламалардың немесе ақпараттық жүйелердің саны емес, азаматтың уақытын үнемдеуінен, қызметті оңай алуынан, білім мен медицинаға қолжетімділіктің артуынан, жаңа жұмыс орындарының ашылуынан және еліміздің технологиялық тұрғыдан күшеюінен көрінуі тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, ғылымды дамыту – цифрлық мемлекеттің алғашқы іргетасы. Қазақстанға дайын технологияны сырттан сатып алып қана қоятын мемлекет болу жеткіліксіз. Біз өзіміз зерттеу жүргізіп, жаңа технология жасап, оны өндірісте қолдана алатын елге айналуымыз қажет. Ол үшін ғылым, білім және өндіріс бір-бірінен бөлек дамымауы керек. Университетте жасалған ғылыми жаңалық зертханада қалып қоймай, нақты өнімге, қызметке немесе өндірістік технологияға айналуы тиіс.

Бұл бағытта инженерлерді, бағдарламашыларды, зерттеушілерді және жаңа технологияларды меңгерген мамандарды даярлау ерекше маңызға ие. Әсіресе жасанды интеллект пен DeepTech бағыттарында білікті кадрлардың болуы Қазақстанның технологиялық болашағын айқындайды. AI-Sana сияқты бағдарламалар арқылы студенттердің жасанды интеллект құралдарын меңгеруі – осы міндетті шешудің маңызды қадамы. Бірақ цифрлық сауаттылық тек ІТ мамандарына ғана қажет емес. Жаңа экономикада дәрігер де, мұғалім де, агроном да, инженер де, заңгер де технологияны өз кәсібінде тиімді пайдалана білуі керек.

Сондықтан жасанды интеллектіні экономиканың барлық саласына енгізу қажет. Медицинада ол диагноз қоюға және медициналық деректерді талдауға көмектессе, ауыл шаруашылығында өнімділікті болжауға, су мен тыңайтқышты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Өнеркәсіпте өндірісті автоматтандырып, шығынды азайтады. Мемлекеттік басқаруда шешім қабылдау сапасын арттырып, азаматтарға көрсетілетін қызметтерді жеделдетеді. Ең бастысы – жасанды интеллект адамды алмастыру үшін емес, адамның мүмкіндігін кеңейту үшін қолданылуы тиіс.

Екінші маңызды міндет – Қазақстанның толыққанды цифрлық экономикаға көшуі. Бүгінде елімізде электронды мемлекеттік қызметтердің үлесі жоғары, интернет кең таралған. Бұл – үлкен жетістік. Алайда цифрландырудың келесі кезеңі жай ғана қағаз құжатты электронды форматқа ауыстырумен шектелмеуі керек. Азамат бір қызмет алу үшін бірнеше мемлекеттік органның сайтына кіріп, ондаған мәліметті қайта-қайта енгізуге мәжбүр болмауы тиіс.

Мемлекеттік ақпараттық жүйелер бір-бірімен толық ықпалдасып, азаматтың мәселесін ведомстволар арасында өзі шешетін деңгейге жетуі қажет. Яғни мемлекет азаматтан құжат сұрай бермей, қажетті ақпаратты заң аясында өз жүйелерінен алатын жағдай қалыптасуы керек. Цифрлық мемлекет дегеніміз – азаматқа ыңғайлы, жылдам, түсінікті және үздіксіз қызмет көрсететін мемлекет.

Бұл үшін бірыңғай платформалық модельге көшу аса маңызды. Мемлекеттік органдардың бір-бірінен бөлек жұмыс істейтін ақпараттық жүйелері азайып, деректердің қауіпсіз алмасуына негізделген тұтас цифрлық орта құрылуы керек. Мұндай жүйе азаматқа да, бизнеске де уақыт үнемдейді, әкімшілік кедергілерді азайтады және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырады.

Цифрлық экономиканың тағы бір шарты – сапалы интернет. Қала мен ауыл арасындағы цифрлық алшақтықты жою – әлеуметтік әділеттіліктің жаңа өлшемдерінің бірі. Адамның қай жерде туғаны немесе қай жерде тұратыны оның технологиялық мүмкіндігін шектемеуі тиіс. Сондықтан шалғай ауылдарды кеңжолақты және спутниктік интернетпен қамту, цифрлық инфрақұрылымды жаңарту – жай ғана техникалық міндет емес, азаматтарға тең мүмкіндік беру мәселесі.

Қазақстанның географиялық орналасуы да үлкен мүмкіндік береді. Еуразияның ортасында орналасқан еліміз халықаралық деректер ағынының маңызды торабына айнала алады. Каспий теңізі арқылы өтетін суасты талшықты-оптикалық кабель, жаңа деректер орталықтары, есептеу қуаттары және цифрлық платформалар Қазақстанның аймақтағы цифрлық хаб ретіндегі орнын күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде шетелдік инвестиция тартуға, технологиялық компанияларды көбейтуге және жаңа жұмыс орындарын ашуға жол ашады.

Отандық ІТ бизнес пен стартаптарды қолдау да ерекше маңызға ие. Жас кәсіпкерлердің идеясы бар болғанымен, кейде оларға нарыққа шығу, қаржы тарту немесе қажетті есептеу қуатына қол жеткізу қиын. Сондықтан мақсатты гранттар, салықтық ынталандыру, ұлттық есептеу ресурстарына қолжетімділік және ұзақмерзімді офтейк-келісімдер технологиялық бизнестің дамуына серпін бере алады. Astana Hub сияқты экожүйелерді дамыту арқылы Қазақстанда жаңа технологияны тұтынатын ғана емес, оны жасайтын компаниялар көбейуі керек.

Бұған қоса, деректер экономиканың жаңа стратегиялық ресурсына айналып келеді. Денсаулық сақтау, білім, көлік, ғылым, ауыл шаруашылығы және бизнес салаларындағы деректер дұрыс жиналып, қауіпсіз сақталып, заң талаптарына сай тиімді пайдаланылса, мемлекет пен кәсіпкерлік үшін жаңа мүмкіндіктер ашылады. Бірақ деректерді пайдалану әрдайым азаматтың құқығы мен қауіпсіздігін қорғау қағидатымен қатар жүруі қажет.

Сондықтан цифрлық мемлекеттің үшінші және аса маңызды тірегі – адам құқықтарын қорғау. Технология дамыған сайын жаңа қауіптер де пайда болады. Дербес деректердің таралуы, интернеттегі алаяқтық, жалған ақпарат, автоматты шешімдердің түсініксіздігі – мұның бәрі азаматтың құқығына тікелей әсер етеді.

Әр адам өзінің деректері қайда сақталғанын, кімнің пайдаланып отырғанын және қандай мақсатта қолданылатынын білуге тиіс. Азаматтың цифрлық әмияны осы қағиданы жүзеге асырудың маңызды құралы бола алады. Адам өзіне қатысты ақпаратты бақылауға, оған қолжетімділікті басқаруға және қажет жағдайда өз құқығын қорғауға мүмкіндік алуы керек.

Әсіресе жасанды интеллект қабылдайтын шешімдердің ашықтығы маңызды. Егер автоматтандырылған жүйе адамның әлеуметтік жағдайына, несие алуына, мемлекеттік қызметке немесе басқа да құқықтарына әсер ететін шешім қабылдаса, азамат оның қандай негізде жасалғанын түсінуге және оған шағымдануға құқылы. Жасанды интеллект адамның құқығын шектейтін түсініксіз «қара жәшікке» айналмауы керек.

Цифрлық қауіпсіздіктің тағы бір маңызды бағыты – алаяқтықпен күрес. Қазіргі таңда технологияны қылмыскерлер де пайдаланады. Жасанды интеллект арқылы жасалған жалған қоңыраулар, бейнелер мен хабарламалар азаматтарды алдаудың жаңа тәсілдеріне айналуы мүмкін. Сондықтан ұлттық деңгейде цифрлық алаяқтықты ерте анықтайтын жүйе құру, халықтың, әсіресе аға буынның цифрлық сауаттылығын арттыру – уақыт талабы.

Цифрлық қоғамда балалардың қауіпсіздігі де назардан тыс қалмауы тиіс. Интернет баланың білім алуына, шығармашылығына және дамуына үлкен мүмкіндік береді. Бірақ зиянды контент, кибербуллинг, цифрлық тәуелділік сияқты қауіптер бар. Сондықтан балаларға технологияны тек пайдалануды емес, оны қауіпсіз әрі жауапты қолдануды үйрету қажет.

Бұл жерде цифрлық сауаттылықты бүкіл қоғамға тарату маңызды. Балалар мен жастар ғана емес, жұмыс істейтін азаматтар мен аға буын да жаңа технологияларды сенімді пайдалана алуы керек. Мемлекеттік және қаржылық сервистерді пайдалану, онлайн байланыс жасау, дербес деректерді қорғау, алаяқтықты тану сияқты қарапайым дағдылар бүгінде әр азаматқа қажет.

Төртінші маңызды бағыт – ғарыштық және жоғары технологиялық өндірістерді дамыту. Қазақстанның ғарыш саласындағы әлеуетін тек спутник ұшырумен шектемеу керек. Жерді қашықтан зондтау, ауыл шаруашылығын бақылау, экологиялық мониторинг, табиғи ресурстарды басқару, төтенше жағдайларды болжау сияқты бағыттарда ғарыштық деректердің маңызы арта береді. Отандық спутниктер мен жоғары технологиялық өнімдерді дамыту Қазақстанның халықаралық нарықтағы технологиялық мүмкіндігін де күшейтеді.

Бесіншіден, цифрлық трансформация нақты экономикалық нәтижеге бағытталуы тиіс. Технологияның өзі мақсат емес. Оның мақсаты – еңбек өнімділігін арттыру, жаңа кәсіптер қалыптастыру, бизнестің шығынын азайту, мемлекеттік қызметтердің сапасын жақсарту және азаматтардың әл-ауқатын көтеру. Цифрлық экономикада негізгі ресурс тек табиғи байлық емес, білім, дерек, адам капиталы және технология болады.

Сондықтан Қазақстанның цифрлық болашағы үш қағидаға сүйенуі керек: технология – адам үшін, дерек – азаматтың құқығын сақтай отырып, ал инновация – нақты экономикалық нәтижеге бағытталуы тиіс.

Әділет партиясының цифрлық мемлекет жөніндегі ұсыныстарының мәні де осында. Бізге технологияны сырттан сатып алып қана қоятын ел емес, өз технологиясын жасайтын, өз маманын даярлайтын, өз деректерін қорғайтын және әлемдік цифрлық нарықта бәсекеге түсе алатын мемлекет қажет.

Цифрлық мемлекет – тек электронды үкімет немесе жасанды интеллект емес. Бұл – ғылымы мықты, білімі сапалы, экономикасы инновацияға негізделген, инфрақұрылымы заманауи және азаматтың құқығы қорғалған жаңа қоғамдық модель.

Қазақстан озық елдердің технологиялық үдерісінен қалып қоймауы үшін цифрландыруды кейінге қалдырмай, оны жүйелі түрде жалғастыруы керек. Ең бастысы – бұл өзгерістердің ортасында әрдайым адам тұруы қажет. Өйткені технологияның шынайы құндылығы оның қаншалықты күрделі екенімен емес, адамның өмірін қаншалықты жеңілдетіп, қоғамды қаншалықты әділетті, ал мемлекетті қаншалықты тиімді ете алатынымен өлшенеді.

Мақсат – технологиядан қорқатын емес, оны өз игілігіне пайдалана алатын қоғам құру. Ғылым мен білімге сүйенген, жасанды интеллектіні тиімді қолданатын, деректерін қорғайтын, цифрлық мүмкіндіктері ауыл мен қалаға бірдей жететін, жаңа экономикада өз орнын таба алатын Қазақстан – болашақтың ғана емес, бүгіннен бастап қалыптастыратын еліміздің келбеті.