ӘЛЕУМЕТТІК ӘДІЛЕТТЕН АДАМ ӘЛЕУЕТІНЕ ДЕЙІН
«Әділет» партиясының сайлауалды бағдарламасындағы өзара сабақтас 6, 7 және 8 бағыттарының түпкі мақсаты бір арнаға тоғысады. Мемлекет азаматқа тек қиындық туған кезде көмек көрсететін құрылым емес, адамның өз мүмкіндігін іске асырып, дербес әрі лайықты өмір сүруіне жағдай жасайтын серіктес болуы керек. Бұл ұстаным әлеуметтік саясатты жәрдемақы төлеу шеңберінен шығарып, білім, денсаулық, еңбек, мәдениет, отбасы және азаматтық белсенділікті біртұтас адам капиталы саясаты ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Бағдарламаның маңызды ерекшелігі – әлеуметтік қолдаудың нақты мұқтаждыққа бағытталуы. Мемлекеттік көмектің санатқа немесе формалды мәртебеге емес, адамның нақты өмірлік жағдайына қарай көрсетілуі әлеуметтік әділеттілікті күшейтеді. Бірыңғай цифрлық жүйелердің енгізілуі азаматтың қажетті құжат жинап, бірнеше мекемеге жүгінуіне тәуелділігін азайтып, көмекті проактивті түрде ұсынуға жол ашады. Мұндай тәсіл мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынасты жеңілдетіп қана қоймай, бюджет қаражатының тиімді жұмсалуына да мүмкіндік береді. Ең бастысы, әлеуметтік көмек адамның мемлекетке тәуелділігін арттырмай, оны тұрақты табысқа, кәсіпке және еңбекке қайта бағыттауы қажет.
Бұл қағида отбасы саясатына да тікелей қатысты. Отбасы қиындыққа тап болғаннан кейін ғана араласу жеткіліксіз. Әлеуметтік қатерлерді ерте анықтау, отбасыны дағдарысқа жеткізбей қолдау, балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және әйелдерді қорғаудың тиімді тетіктерін қалыптастыру – әлеуметтік саясаттың алдын алу сипатын күшейтеді. Баланың цифрлық маршруты сияқты бастамалар ата-аналарға мемлекеттік қолдау шараларын түсінікті әрі қолжетімді етуімен құнды. Ал отбасы институтын нығайту ата-аналардың жауапкершілігін арттырумен қатар, оларды қажетті біліммен, кеңеспен және практикалық қолдаумен қамтамасыз етуді көздеуі тиіс.
Аға буынға қатысты ұсыныстар да әлеуметтік әділеттің ұзақмерзімді сипатын көрсетеді. Зейнетақы жүйесінің тұрақтылығы азаматтың еңбек жолындағы жарналары мен болашақтағы әл-ауқаты арасында түсінікті байланыс орнатуды талап етеді. Егде жастағы адамдарды тек әлеуметтік қызмет алушы ретінде емес, қоғамның тәжірибесі мен білімін сақтаушы белсенді буын ретінде қарау маңызды. Тәлімгерлік, еріктілік және қоғамдық жұмыстарға тарту ұрпақтар сабақтастығын күшейтіп, аға буынның әлеуетін қоғамдық дамуға пайдалануға мүмкіндік береді. Сонымен бірге жалғызбасты қарттарға үйде көмек көрсету, күндізгі орталықтар мен патронаж қызметтерін дамыту адамға лайықты өмір сүру жағдайын сақтауға бағытталады.
Инклюзия бағыты әлеуметтік саясаттың сапасын бағалаудың маңызды өлшеміне айналуы тиіс. Мүгедектігі бар азаматтарды тек төлем алушы ретінде қабылдау – қазіргі қоғамның талабына жауап бермейді. Негізгі міндет – олардың білім алуы, жұмыс істеуі, еркін қозғалуы және жеке таңдау жасауына кедергі келтіретін тосқауылдарды жою. Жеке әлеуметтік ваучерлер арқылы қызмет көрсетушіні таңдау мүмкіндігін беру азаматтың дербестігін арттырады. Ал цифрлық сервистерді, халыққа қызмет көрсету орталықтарын және қоғамдық инфрақұрылымды бейімдеу инклюзияны қағаз жүзіндегі міндеттен күнделікті өмір нормасына айналдырады.
Осы әлеуметтік негіздің жалғасы – адам әлеуетіне инвестиция салу. Білім беру саласындағы ұсыныстардың өзегінде «диплом үшін оқу» моделінен нақты машық пен еңбек нарығына қажет құзырет қалыптастыруға көшу идеясы жатыр. Балабақшадағы орын тапшылығын азайту, мектеп инфрақұрылымын кеңейту, ауыл мен қала арасындағы білім сапасы алшақтығын қысқарту және дарынды балаларға бейіндік білімге тең қолжетімділік беру – адами капиталдың іргетасын күшейтетін шаралар. Мұнда әлеуметтік әділет ұғымы білім беру мүмкіндіктерінің теңдігінен көрінеді: баланың болашағы оның қай өңірде туғанына немесе отбасының табысына тәуелді болмауы керек.
Мектеп пен колледждің еңбек нарығымен байланысын күшейту де ерекше мәнге ие. Жұмыс берушілердің талабына сай кәсіптік стандарттар әзірлеу, дуалдық оқытуды кеңейту, инженерлік білімді өндірістік тәжірибемен ұштастыру және жұмысшы мамандықтарының беделін көтеру экономикаға қажет кадр тапшылығын азайтады. Білім беру жүйесі жас адамға тек мамандық беріп қоймай, өзгеріп жатқан технологиялық ортаға бейімделу қабілетін қалыптастыруы тиіс. Осы тұрғыдан микробіліктіліктерді мойындау, қайта даярлау және өмір бойы білім алу мүмкіндігі еңбек нарығындағы тұрақтылықтың маңызды құралы болады.
Денсаулық сақтау саласындағы ұсыныстар да адамның өмір сапасын ұзақмерзімді тұрғыдан жақсартуға бағытталған. Мұнда ауру асқынғаннан кейін емдеуге қарағанда профилактикаға, ерте диагностикаға және үздіксіз бақылауға басымдық беріледі. Алғашқы медициналық-санитарлық көмекті күшейту, скринингті кеңейту, кардиологиялық оңалтуды дамыту және медициналық деректерді бір жүйеге біріктіру азаматтың қажетті көмекті уақытында алуына мүмкіндік береді. Цифрлық денсаулық паспорты мен бірыңғай медициналық маршрут енгізілсе, пациент үшін медициналық қызмет алу жолы түсінікті әрі бақыланатын болады.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру бұл саясатты медицина шеңберінен шығарады. Спорт инфрақұрылымын ауылдарға дейін жеткізу, мектептердегі дұрыс тамақтану мәдениетін күшейту және бұқаралық спортты дамыту аурудың алдын алуға көмектеседі. Яғни денсаулық сақтау саласының түпкі мақсаты ауруды көбейтіп емдеу емес, азаматтың дені сау өмір сүруіне жағдай жасауға ауысуы тиіс. Психологиялық саулыққа көңіл бөлу де осы кешенді тәсілдің бөлігі. Жастар арасында тәуелділік, күйзеліс, құқық бұзу және суицидтің алдын алуға бағытталған жұмыстарды күшейту әлеуметтік мәселелердің салдарымен емес, себептерімен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Жастар саясаты осы үш бағыттың түйісетін тұсы деуге болады. Жас адамға сапалы білім, алғашқы еңбек тәжірибесі, тұрғын үйге қолжетімділік және кәсіп бастау мүмкіндігі берілсе, оның қоғамға толыққанды араласуына берік негіз қаланады. Жастарды жұмысқа орналастыру бағдарламаларын нақты еңбек нарығымен байланыстыру, гранттық қолдауды жалғастыру, қысқа мерзімді оқыту мен машықтарды сертификаттау олардың экономикалық дербестігін арттырады. Ал дарынды жастарды мектептен бастап кәсіби жолына дейін сүйемелдеу елдің зияткерлік әлеуетін сақтауға мүмкіндік береді.
Мәдениет пен азаматтық құндылықтар бұл саясаттың рухани негізін қалыптастырады. «Адал азамат» қағидаттары әділет, еңбекқорлық, жауапкершілік, отансүйгіштік және жаңа идеяларға ашықтық арқылы азаматтың мемлекетпен ғана емес, қоғаммен де жауапты байланысын орнықтыруға бағытталған. Экономикалық патриотизмді дамыту, отандық өнімді қолдау, ұлттық шығармашылықты халықаралық нарыққа шығару және креатив индустрияны дамыту мәдениетті экономикалық дамудың да маңызды факторы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Кітап оқу мәдениетін дамыту жөніндегі бастамалар да адам капиталының сапасына тікелей әсер етеді. Кітапхана тек кітап сақтайтын орын емес, білім, пікір алмасу, шығармашылық және цифрлық технология тоғысатын қоғамдық кеңістікке айналуы керек. Ұлттық цифрлық кітапхана құру, балалар әдебиетін қолдау, отандық авторлар мен баспаларды ынталандыру және оқу мәдениетін жалпыұлттық деңгейде насихаттау қоғамның интеллектуалдық әлеуетін арттыруға қызмет етеді.
Бағдарламаның 6, 7 және 8 бағыттарын біріктіретін негізгі идея – адамның қадір-қасиетін қорғаудан оның әлеуетін ашуға дейінгі тұтас даму жолын қалыптастыру. Әлеуметтік көмек мұқтаж адамды қолдаса, сапалы білім оның мүмкіндігін кеңейтеді, денсаулық оның белсенді өмір сүруіне жағдай жасайды, еңбек экономикалық дербестік береді, ал мәдениет пен азаматтық құндылықтар қоғамның ішкі тұтастығын күшейтеді. Сондықтан бұл бағыттарды бөлек салалар ретінде емес, бір-бірін толықтыратын мемлекеттік саясат жүйесі ретінде іске асыру маңызды.
Әділетті қоғамның өлшемі – мемлекеттен қанша көмек берілгенімен ғана емес, сол көмектің нәтижесінде қанша адамның өз аяғына тұрып, сапалы білім алып, тұрақты еңбек етіп, денсаулығын сақтап, қоғам өміріне белсенді араласа алғанымен анықталады. Осы тұрғыдан алғанда, «Әділет» партиясының ұстанымдары әлеуметтік қамқорлықтан дербестікке, тең мүмкіндікке және жауапты азаматтыққа қарай бетбұрысты көздейді. Адамға сенім артып, оның қабілетіне жағдай жасау – әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудің ғана емес, Қазақстанның ұзақмерзімді экономикалық және қоғамдық қуатын арттырудың басты шарты.
