ЕЛДІҢ ҰЗАҚМЕРЗІМДІ ДАМУЫНА БАҒЫТТАЛҒАН
Әділет партиясының сайлауалды бағдарламасындағы 9 және 10 басымдықтар – елдің ішкі тұрақтылығы мен сыртқы қауіпсіздігін, азаматтардың күнделікті тұрмысын және Қазақстанның ұзақмерзімді даму бағытын бір арнаға тоғыстыратын маңызды бөлімдер. Бұл екі бағыттың өзегінде өте қарапайым, бірақ аса маңызды қағида жатыр: таза орта, қауіпсіз мемлекет, әділетті экономика және жауапты саясат – азаматтың лайықты өмір сүруінің негізгі шарттары. Сондықтан бағдарламаны тек мемлекеттік деңгейдегі міндеттер жиынтығы ретінде емес, әр отбасының бүгінгі және ертеңгі өміріне тікелей әсер ететін нақты бағдар ретінде қабылдауға болады.
«Таза Қазақстан» бағытының басты ерекшелігі – экология мәселесін тек қоқыс жинау немесе көшені абаттандыру шеңберінде қарастырмай, оны ұлттық даму саясатының маңызды бөлігі ретінде көрсетуі. Су, ауа, жер, орман және табиғи ресурстар – мемлекетке ғана емес, бүкіл қоғамға ортақ құндылық. Сондықтан табиғатты қорғау әр азаматтың жеке мәдениетімен қатар, мемлекеттің және бизнестің нақты жауапкершілігіне айналуы қажет.
Бағдарламадағы зиянды шығарындыларды азайту, ірі кәсіпорындарға эмиссияны автоматты бақылау жүйелерін орнату туралы ұсыныстар осы тұрғыдан өте маңызды. Өйткені экологиялық жағдайды жақсарту үшін мәселені тек сөзбен мойындау жеткіліксіз. Қай кәсіпорын қанша зиянды зат шығаратыны нақты өлшеніп, бақылау нәтижесі ашық болуы керек. Бұл жерде цифрландырудың пайдасы зор: адам факторы азайып, қоғам қоршаған ортаның жағдайы туралы нақты ақпарат ала алады. Нәтижесінде кәсіпорын да, мемлекеттік орган да өз жауапкершілігінен жалтара алмайтын жүйе қалыптасады.
Бағдарламада Балқаш көлі мен Каспий теңізіне ерекше мәртебе беру мәселесінің көтерілуі де орынды. Бұл екі су айдынының экологиялық жағдайы Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл аймақ үшін маңызды. Өнеркәсіптік кәсіпорындарға лас суды тазарту, бұрыннан ластанған аумақтарды қалпына келтіру бойынша нақты талаптар қою – табиғатты пайдаланудың жауапты моделіне көшудің белгісі.
Су мәселесі – алдағы онжылдықтардағы ең маңызды стратегиялық мәселелердің бірі. Сондықтан ирригация мен дренажды реттеу, су есебін цифрландыру, су пайдаланушылардың басқаруға қатысуын кеңейту және су үнемдеудің ұлттық мәдениетін қалыптастыру туралы ұсыныстарды қолдауға болады. Халыққа түсінікті тілмен айтқанда, бұл – «суды ысырап етпеу» деген қарапайым қағиданы мемлекеттік саясат деңгейіне көтеру. Әсіресе ауыл шаруашылығы үшін суды тиімді пайдалану өнімділікті сақтаудың және ауыл тұрғындарының табысын арттырудың маңызды шарты.
Қалдықтарды басқару бойынша ұсыныстар да халықтың күнделікті өміріне тікелей қатысты. Қалдықтардың қозғалысын цифрландыру, көлеңкелі айналымды азайту, қоқысты бөлек жинауға жағдай жасау, қайта өңдеу инфрақұрылымын кеңейту және 2030 жылға қарай қатты тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу мен жою үлесін 40 пайызға жеткізу – қазіргі заман талаптарына сай мақсаттар. Әр облыс орталығында кемінде 20 қайталама шикізат қабылдау пунктін ашу сияқты нақты көрсеткіштер бағдарламаның жалпы ұраннан нақты іске көшуге ұмтылысын көрсетеді.
Экологияның адам денсаулығына әсері ерекше маңызды. Таза ауа – баланың денсаулығы, таза су – отбасының қауіпсіздігі, таза аула – қоғамның мәдениеті. Сондықтан атмосфералық ауаның сапасын бақылаудың ұлттық жүйесін жаңғырту және халыққа нақты әрі уақтылы ақпарат беру бастамасы азаматтардың өмір сапасын арттыруға бағытталған. Адам өзінің тұратын жеріндегі ауаның сапасын біліп қана қоймай, оның нашарлау себебі мен жауапты тұлғаны да түсінуі тиіс.
Бағдарламаның тағы бір маңызды тұсы – жануарларға жауапкершілікпен қарау мәселесі. Жануарларға қатыгездіктің алдын алу – өркениетті қоғамның көрсеткіші. Табиғатқа, жануарға және қоршаған ортаға құрметпен қарау балалық шақтан қалыптасатын мәдениет болғандықтан, бұл бағытты экологиялық тәрбиемен байланыстыра жүзеге асыру маңызды.
9.2 бөлімінде Қазақстанның энергетикалық жүйесін жаңғыртуға ерекше мән берілген. Ел экономикасы тұрақты жұмыс істеуі үшін электр қуаты, жылу, газ және су үздіксіз әрі қолжетімді болуы керек. Сонымен қатар қазіргі әлемдегі экологиялық талаптар Қазақстанды энергия көздерін біртіндеп әртараптандыруға итермелейді.
Жел, күн және су электр станцияларын дамыту, 2035 жылға қарай кемінде 8,4 ГВт жаңа қуат енгізу және энергия жинақтау жүйелерін іске қосу – энергетикалық қауіпсіздікті күшейтуге бағытталған маңызды қадамдар. Жаңартылатын энергия көздері тұрақты энергия жүйесін алмастырып қана қоймай, жаңа инвестиция, технология және жұмыс орындарын тартуға мүмкіндік береді.
Энергетиканы цифрландырудың да қарапайым азамат үшін нақты пайдасы бар. Электр, жылу, газ және су нақты есептелсе, ысырап азаяды, төлемдер ашық болады. «Әр киловатт, әр гигакалория және әр текше метр есепке алынуы тиіс» деген ұстаным – ресурсты үнемдеудің нақты философиясы. Бұл жерде мақсат тек мемлекеттің шығынын азайту емес, азаматтың коммуналдық төлемін де әділ әрі түсінікті ету.
«Энергосауаттылық» ұлттық жобасының ұсынылуы осы процестің халықпен тікелей байланысын күшейтеді. Азамат энергияны қалай үнемдеу керегін білсе, үй шаруашылығының шығыны азаяды, ал ел көлемінде ресурстар тиімді жұмсалады.
Бағдарламаның 10-басымдығы Қазақстанның сыртқы әлемдегі орнын және ұлттық қауіпсіздік мәселелерін қамтиды. Қазіргі кезеңде әлемде геосаяси бәсекелестік, экономикалық санкциялар, сауда қақтығыстары, аймақтық соғыстар және жаңа гибридтік қауіптер күшейіп отырғаны белгілі. Мұндай жағдайда Қазақстан үшін сыртқы саясаттың негізгі мақсаты – барлық тараппен тиімді қарым-қатынас сақтай отырып, ұлттық мүддені қорғау.
Бағдарламадағы «әлемге барынша ашық болу және ұлттық мүддені қатаң қорғау» қағидасы осы тепе-теңдікті білдіреді. Қазақстан үшін шетелдік инвестиция, технология, жаңа нарықтар мен халықаралық экономикалық байланыстар аса маңызды. Бірақ сыртқы экономикалық ашықтық ұлттық бизнестің мүддесіне, елдің экономикалық қауіпсіздігіне және азаматтардың әл-ауқатына қызмет етуі тиіс.
Сыртқы саясатты экономикамен тығыз байланыстыру – заман талабы. Дипломатия тек саяси кездесулермен шектелмей, қазақстандық өнімді шетел нарығына шығару, инвестиция тарту, ұлттық бизнесті қорғау және жаһандық өндірістік тізбектерге қосылу үшін нақты құралға айналуы қажет. Бұл бағыт Қазақстанның шикізатқа тәуелділігін азайтып, өңдеу өнеркәсібін, технологиялық өндірісті және кәсіпкерлікті дамытуға мүмкіндік береді.
Орталық Азиядағы су мәселесіне ерекше көңіл бөлу де стратегиялық тұрғыдан дұрыс. Су ресурстары шекара танымайды. Сондықтан көрші мемлекеттермен келіссөз жүргізіп, ортақ әрі тұрақты су режимін қалыптастыру – Қазақстанның экологиялық қана емес, экономикалық және ұлттық қауіпсіздік мәселесі.
10.2 бөліміндегі қорғаныс және қауіпсіздік мәселесі қазіргі заман жағдайына бейімделген. Қауіпсіздік ұғымын тек қарулы күштердің қуатымен шектеуге болмайды. Қауіпсіз мемлекет дегеніміз – бейбіт қаласы мен ауылы бар, тұрақты экономикасы жұмыс істейтін, төтенше жағдайға дайын, азаматтары қорғалған мемлекет.
Бағдарламада жұмылдыру дайындығын жетілдіру, мемлекеттік басқарудың дағдарыс кезіндегі орнықтылығын арттыру, әскери қызметшілер мен олардың отбасыларын әлеуметтік қорғау мәселелерінің қамтылуы осы кең түсінікті көрсетеді.
Сонымен бірге заманауи технологияларға басымдық беру ұсынылады. Видеобақылау, бейнеағындарды интеллектуалды талдау, көлік нөмірлерін автоматты тану, болжамды талдау сияқты құралдар қоғамдық қауіпсіздікті арттыруға көмектесе алады. Алайда мұндай технологияларды енгізуде азаматтардың құқықтары мен жеке өмірінің қорғалуын қамтамасыз ететін нақты құқықтық тетіктер қатар жүруі тиіс.
Қос мақсаттағы технологияларды дамыту идеясы да маңызды. Қорғаныс өнеркәсібіне салынған инвестиция тек әскери салада қалмай, ауыл шаруашылығы, инфрақұрылым, экология, байланыс және азаматтық өндірістің дамуына әсер етуі керек. Яғни қауіпсіздік шығыны экономиканың технологиялық дамуына айналатын жүйе қалыптасуы қажет.
Бұл екі басымдықтың ең үлкен құндылығы – олардың күнделікті өмірмен байланысында. «Таза Қазақстан» дегеніміз – тек сенбілік өткізу емес. Ол баланың таза ауамен тыныстауы, ауызсудың сапасы, қоқыстың уақытында шығарылуы, көшенің жарық әрі қауіпсіз болуы, табиғи ресурстардың келешек ұрпаққа сақталуы.
Ал «жауапкершілігі мол орта держава» дегеніміз – тек халықаралық саясат емес. Ол елдің сыртқы қатерлерден қорғалуы, экономикаға инвестиция келуі, қазақстандық кәсіпкердің шетел нарығына шығуы, жаңа жұмыс орындарының пайда болуы және мемлекеттің кез келген дағдарысқа дайын болуы.
Осы тұрғыдан алғанда, бағдарламаның 9 және 10 басымдықтары бір-бірін толықтырады. Таза қоршаған орта – адамның өмір сапасын арттырады. Тұрақты энергетика – экономиканың жұмысын қамтамасыз етеді. Қауіпсіздік – азаматтың ертеңгі күнге сенімін күшейтеді. Ал жауапты сыртқы саясат – елдің экономикалық және саяси мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Әрине, кез келген бағдарламаның құндылығы оның тармақтарының көптігімен емес, нақты орындалуымен өлшенеді. Сондықтан ұсынылған мақсаттардың іске асуы үшін нақты мерзім, қаржыландыру көзі, жауапты мемлекеттік орган, ашық көрсеткіштер және қоғамдық бақылау болуы қажет. Әсіресе экология, су, қалдықтарды басқару және энергетика салаларында қабылданған шешімдердің нәтижесі халыққа түсінікті цифрлармен көрсетілуі маңызды.
Қорыта айтқанда, Әділет партиясының 9 және 10 басымдықтары Қазақстанның болашағын екі маңызды өлшем арқылы қарастырады: ішкі орта мен сыртқы ортаның қауіпсіздігі. Бір жағынан, таза табиғат, тиімді энергия, үнемді су, заманауи қалдықтарды басқару жүйесі және биологиялық әралуандықты сақтау арқылы елдің өмір сүру ортасын жақсарту көзделеді. Екінші жағынан, жауапты дипломатия, экономикалық мүддені қорғау, заманауи қорғаныс және технологиялық қауіпсіздік арқылы мемлекеттің халықаралық және ішкі тұрақтылығын нығайту мақсаты қойылады.
Бұл ұсыныстардың халыққа түсінікті түйіні өте қарапайым: адам таза жерде өмір сүріп, қауіпсіз ортада еңбек етіп, мемлекетінің ертеңіне сенімді болуы керек. Мемлекеттік саясаттың түпкі нәтижесі де осыдан көрінуі тиіс.
Сондықтан «Таза Қазақстан» идеясын әр азаматтың күнделікті мәдениетіне айналдыру, табиғи ресурстарға жауапкершілікпен қарау, энергия мен суды үнемдеу, қоршаған ортаны қорғау – мемлекеттің ғана емес, қоғамның ортақ міндеті. Сол сияқты Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін нығайту, ұлттық мүддені қорғау және қауіпсіздікті күшейту де бүкіл қоғамның ортақ мүддесі.
Әділет партиясының бағдарламасындағы осы бағыттарды қолдау – ең алдымен таза табиғатты, қауіпсіз мемлекетті, технологиялық дамуды және келешек ұрпаққа жауапкершілікті қолдау деген сөз. Бүгін қабылданған дұрыс шешім ертеңгі ұрпақтың өмір сапасына әсер етеді. Сондықтан әділетті қоғам құру тек заң мен экономикалық реформалардан тұрмайды. Ол таза ортадан, жауапты азаматтан, қауіпсіз мемлекеттен және ортақ болашаққа деген сенімнен басталады.
Әділетті Қазақстан – азаматқа жайлы, табиғаты қорғалған, энергиясы тұрақты, қауіпсіздігі берік және әлем алдындағы жауапкершілігін түсінетін мемлекет болуы тиіс. Бағдарламаның басымдықтары елдің ұзақмерзімді дамуына бағытталған маңызды әрі қоғам үшін түсінікті бағдар ретінде бағалануға лайық.
