ПРЕЗИДЕНТ АНТАЛИЯДА:ОРТА ДЕРЖАВАЛАР РӨЛІ ЖӘНЕ ТҮРКИЯМЕН СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЖАҚЫНДАСУ
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Анталия дипломатиялық форумы алаңында сөйлеген сөзінде қазіргі әлемдік тәртіптің әлсіреп бара жатқанын ашық айтты. Президенттің мәлімдемелері жай ғана дипломатиялық риторика емес, халықаралық жүйедегі дағдарыстың нақты диагнозы іспетті болды.
Форум барысында Мевлют Чавушоғлы модераторлық еткен сессияда Тоқаев бірнеше маңызды бағытты қатар көтерді: БҰҰ-ның тиімсіздігі, орта державалардың күшеюі және Қазақстан–Түркия серіктестігінің стратегиялық мәні.
БҰҰ: Реформа қажет, бірақ сенім аз
Президент Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы пікірінде дипломатиялық тілден гөрі шынайы реализмге жақындады.
– «БҰҰ-ға қолдау көрсету керек. Бірақ оған реформа да қажет. Алайда тез арада өзгеріс болады дегенге ешкім сенбейді», – деді ол.
Бұл жерде негізгі акцент – сенім дағдарысы. Яғни мәселе тек құрылымда емес, саяси ерік-жігердің жоқтығында. Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері арасындағы қайшылықтар ұйымды іс жүзінде шешім қабылдай алмайтын деңгейге жеткізген.
Қасым-Жомарт Тоқаев:
– «Жаһандық мәселелердің шешіміне жиі қарсы келетін ірі державалардан гөрі орта державалардың жауапкершілігі жоғары»,- деп – қазіргі геосаясаттағы жаңа трендті дәл сипаттады.
БҰҰ-дан тыс келіссөздер: жүйенің әлсіреу белгісі
Президент ерекше атап өткен тағы бір маңызды мәселе – келіссөздердің БҰҰ алаңынан тыс өтуі.
– «Тараптар БҰҰ-да емес, жекелеген елдердің астаналарында кездеседі», – деді ол.
Бұл – халықаралық институттарға деген сенімнің төмендегенінің нақты көрінісі. Яғни әлем формалды құрылымдардан бейресми форматтарға ауысып бара жатыр. Мұндай жағдайда жаһандық басқару жүйесі бытыраңқы сипатқа ие болады.
Түркия факторы: жаңа геосаяси тірек
Режеп Тайип Ердоған туралы жылы пікір білдіру – кездейсоқ дипломатиялық ишара емес. Тоқаев Түркияны өңірлік ғана емес, орта держава ретінде жаһандық процестерге ықпал етуші ойыншы ретінде көрсетті.
– «Түркия осы аймақта зор рөл атқарады», – деді Президент.
Ал Ердоғанның Қазақстанға алдағы сапары – жай протоколдық кездесу емес, екі елдің стратегиялық жақындасуының белгісі. Қазақстан үшін Түркия:
геосаяси баланс құралы,
экономикалық серіктес,
түркі әлеміндегі интеграциялық орталық.
Превентивті дипломатия: айтылып жүрген, бірақ іске аспаған құрал
Тоқаев көтерген тағы бір өзекті мәселе – превентивті дипломатия.
– «Бұл тақырып кемінде 30 жыл талқыланып келеді. Бірақ өзгерген ештеңе жоқ», – деді, ол.
Яғни халықаралық қауымдастық қақтығысты болдырмау емес, тек салдарын басқарумен айналысып отыр. Бұл – жүйелік әлсіздік.
Бұл пікірді Гордана Силяновска-Давкова да қолдады, яғни мәселе жеке көзқарас емес, кең таралған проблема.
Қазақстан позициясы қандай?
Тоқаевтың Анталиядағы сөзі бірнеше қорытынды жасауға мүмкіндік береді:
Қазақстан өзін орта держава ретінде айқындап отыр.
Ел көпжақты дипломатияны қолдайды, бірақ оның қазіргі форматына сын көзбен қарайды.
Түркиямен байланыс – сыртқы саясаттағы маңызды бағыттардың бірі.
БҰҰ реформасы – қажеттілік, бірақ жақын арада жүзеге асуы екіталай.
Ең бастысы, Президенттің сөзі дипломатиялық оптимизмнен гөрі прагматикалық реализмге жақын болды.
– «Мен көпжақты дипломатияның жақтаушысымын», – дей отырып, Тоқаев қазіргі жүйенің әлсіз тұстарын ашық мойындады.
Бұл – Қазақстанның халықаралық аренадағы ұстанымы енді тек бейтарап бақылаушы емес, пікір айтатын және бағыт ұсынатын мемлекетке айналып келе жатқанын көрсетеді.
