ӘДІЛ ӘРІ БӘСЕКЕЛІ ЭКОНОМИКА ҚҰРЫЛАДЫ

Әділет партиясының сайлауалды бағдарламасындағы төртінші басымдық – «Әділ, бәсекелі экономика» – Қазақстанның бүгінгі экономикалық жағдайына жауап беретін, елдің болашағын ойлаған маңызды бағыттардың бірі. Бұл бастаманың негізгі мәні – экономиканы тек цифрлар мен статистикалық көрсеткіштер арқылы өсіру емес, сол экономикалық өсімнің нақты нәтижесін әр азаматтың тұрмысынан сезіндіру. Яғни экономика өсті деген сөздің мәні халықтың табысы артқанда, жаңа жұмыс орындары ашылғанда, отандық кәсіпорындар көбейгенде, тауар бағасы тұрақтанғанда, адал кәсіпкер өз кәсібін еркін жүргізгенде және азамат өзінің еңбегімен жақсы өмір сүруге мүмкіндік алған кезде ғана көрінеді. Сондықтан бұл бағытты қолдауға толық негіз бар деп есептеймін. Себебі әділ әрі бәсекелі экономика – мемлекеттің байлығы ғана емес, ең алдымен халықтың әл-ауқатын арттыратын экономикалық жүйе.

Бүгінде Қазақстан экономикасының маңызды мәселелерінің бірі – шикізатқа тәуелділік. Еліміз мұнай, газ, металл және басқа да табиғи ресурстарды экспорттау арқылы қомақты табыс тауып келеді. Алайда шикізатты сыртқа шығарып, дайын өнімді қайтадан шетелден сатып алу ұзақ мерзімде тиімді модель емес. Мұндай жағдайда қосылған құнның негізгі бөлігі басқа елдерде қалып, Қазақстанда тек шикізатты өндіру кезеңіндегі табыс пен жұмыс орындары қалады. Ал егер сол шикізатты өз елімізде өңдеп, одан дайын өнім шығарсақ, бір тонна шикізаттан түсетін экономикалық пайда бірнеше есе артуы мүмкін. Сонымен бірге жаңа зауыттар, технологиялар, инженерлік мамандықтар, логистика, қызмет көрсету салалары дамиды. Демек, «игеру емес, өндіру» қағидаты Қазақстан экономикасын сапалы жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

Бағдарламада өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға ерекше көңіл бөлінуі де сондықтан маңызды. Қазақстанда өндірілген мұнайды тек экспорттау емес, мұнай-химия өнімдерін шығару, металлды тек кен немесе құйма күйінде сатпай, одан дайын бөлшектер мен құрал-жабдықтар жасау, ауыл шаруашылығы өнімін шикізат ретінде ғана емес, дайын азық-түлік ретінде экспорттау – экономиканың қосылған құнын ел ішінде қалдырудың нақты жолы. Мұндай саясат жаңа кәсіпорындардың пайда болуына, жұмыс орындарының ашылуына және бюджет кірісінің артуына ықпал етеді. Ең бастысы, Қазақстан біртіндеп «шикізат сататын ел» деген түсініктен алыстап, технологиясы бар, дайын өнім шығаратын мемлекетке айналады.

Бұл жерде индустрия, салық, сауда, қаржы және білім беру саясатының бір-бірімен байланыста болуы өте маңызды. Мысалы, зауыт салуға мүмкіндік беріп, бірақ сол зауытқа қажетті маманды даярламасақ, нәтиже толық болмайды. Немесе кәсіпорын өнім шығарғанымен, оны сататын нарық болмаса, өндірістің тұрақты жұмыс істеуі қиын. Сол себепті өндірісті дамыту тек бір министрліктің немесе бір мемлекеттік бағдарламаның міндеті болмауы керек. Бүкіл экономикалық саясаттың мақсаты отандық өндірісті күшейтуге бағытталуы қажет. Бұл – бағдарламаның ең дұрыс тұстарының бірі.

Отандық кәсіпорындарға шикізатқа қол жеткізуді жеңілдету де маңызды қадам. Егер Қазақстанда өндірілген шикізаттың барлығы шетелге арзан бағамен кетіп, ал қазақстандық зауыттар сол шикізатты қымбат бағамен сырттан сатып алуға мәжбүр болса, отандық өндірістің бәсекеге қабілеттілігі төмендейді. Сондықтан алдымен ел ішінде өңдеуге болатын шикізат түрлерінің тізімін кеңейтіп, оны қазақстандық өндірушілерге тиімді жағдайда ұсыну қажет. Бұл жерде мақсат – нарықты толық жабу немесе шетелдік компанияларға тосқауыл қою емес. Мақсат – адал бәсекені сақтай отырып, Қазақстанда өндіріс жүргізудің экономикалық тұрғыдан тиімді болуын қамтамасыз ету.

Бағдарламадағы өндірістік кооперацияны дамыту ұсынысы да халық үшін түсінікті әрі пайдалы бастама. Қазір бір ірі кәсіпорынның айналасында ондаған, тіпті жүздеген шағын және орта кәсіпорын жұмыс істей алады. Бір компания негізгі өнім шығарса, екіншісі бөлшек дайындайды, үшіншісі қаптама жасайды, төртіншісі жөндеу және сервистік қызмет көрсетеді, бесіншісі логистикамен айналысады. Осындай өндірістік байланыстарды Қазақстан ішінде қалыптастыру арқылы бір ірі жобаның экономикалық әсерін бірнеше есе арттыруға болады. Бұл шағын және орта бизнеске де тұрақты тапсырыс береді. Ал тұрақты тапсырыс бар жерде кәсіпкер жаңа құрал-жабдық сатып алып, жұмысшыларын көбейтіп, кәсібін кеңейтуге сенімді болады.

Қосылған құны жоғары өндірістерді дамытуға басымдық беру де дұрыс. Мысалы, дәрі-дәрмек өндірісі, композиттік материалдар, шағын тоннажды химия және стратегиялық маңызды бөлшектерді өндіру – Қазақстанның технологиялық тәуелсіздігін арттыра алатын салалар. Әсіресе сырттан келетін маңызды тауарларды өзімізде өндірудің маңызы зор. Себебі әлемде геосаяси және экономикалық тұрақсыздық күшейген кезде белгілі бір тауарды шетелден жеткізу қиындаса, оның әсері ішкі нарыққа бірден тиеді. Ал негізгі қажетті өнімдердің белгілі бір бөлігін өзіміз өндіре алсақ, елдің экономикалық қауіпсіздігі күшейеді.

Офтейк-келісімшарттар мен ұзақмерзімді жеткізу шарттарын кеңейту де кәсіпкерге сенімділік береді. Кәсіпкер зауыт салмас бұрын оның өнімін кім сатып алатынын білсе, инвестиция тарту оңайырақ болады. Мысалы, ірі ұлттық компания немесе жер қойнауын пайдаланушы белгілі бір қазақстандық кәсіпорынның өнімін бірнеше жыл бойы сатып алуға міндеттеме алса, сол кәсіпорын өндіріс көлемін алдын ала жоспарлап, банк немесе инвестор алдында нақты бизнес-жоспар ұсына алады. Бұл – мемлекеттен кәсіпкерге жай ғана ақша беру емес, оның нарығын қалыптастыруға көмектесу. Мұндай тәсіл бюджет қаражатының тиімді жұмсалуына да ықпал етеді.

Ірі жобалардағы қазақстандық тауарлар мен қызметтердің үлесін кезең-кезеңімен арттыру да отандық бизнестің дамуына жол ашады. Қазақстанда миллиардтаған теңге тұратын жобалар жүзеге асырылып жатқан кезде, сол жобаларға қажетті тауарлар мен қызметтердің барлығын шетелден сатып алу дұрыс емес. Егер қажетті өнімді Қазақстан кәсіпорны сапалы әрі бәсекелі бағамен шығара алатын болса, оған тапсырыс берілгені жөн. Бұл жерде басты талап – артықшылық тек нақты өнім шығаратын және сапа талаптарына жауап беретін кәсіпорынға берілуі. Яғни жергіліктендіру адал бәсекеге кедергі емес, керісінше отандық өндірісті қалыптастыратын құрал болуы керек.

Отандық инвестор мәртебесін енгізу де назар аударарлық бастама. Қазақстандық кәсіпкер өз елінде өндіріс ашып, жұмыс орындарын құрып, салық төлеп, өнім шығарса, ол мемлекеттік қолдауға қол жеткізе алуы тиіс. Өйткені экономикаға инвестиция салу тек шетелдік компаниялардың міндеті емес. Қазақстанның өз азаматтарының капиталы да ел экономикасының дамуына жұмсалуы қажет. Өз кәсібін дамытып, өндіріс ашқысы келетін кәсіпкерге қолайлы жағдай жасау – жаңа жұмыс орындарын көбейтудің ең тиімді жолдарының бірі.

Сонымен қатар мемлекеттік қолдаудың нақты нәтижеге байланыстырылуы өте маңызды. Бұрын қандай да бір кәсіпорынға жеңілдік немесе субсидия берілгенімен, оның нәтижесінде қанша жұмыс орны ашылғаны, өндіріс көлемі қанша өскені, экспорт артқаны немесе артпағаны жеткілікті деңгейде бағаланбай қалатын жағдайлар болуы мүмкін. Мұндай тәсіл бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуына әкеледі. Сондықтан субсидия немесе салықтық жеңілдік алған кәсіпорын нақты міндеттеме алуы керек. Егер мемлекет қолдау көрсетсе, кәсіпорын да инвестиция салуға, жұмыс орындарын ашуға, өндірісті арттыруға, технология енгізуге міндетті. Ал уәде орындалмаса, қолдауды қысқарту немесе заңға сәйкес қайтару тетігі болуы керек. Бұл – мемлекет пен бизнестің жауапкершілігін теңестіреді.

Әділ бәсекелі экономиканың екінші маңызды бөлігі – сауда саясаты. Қазақстандық кәсіпорын жақсы өнім шығарғанымен, оны сатуға мүмкіндік болмаса, өндіріс толыққанды дами алмайды. Сондықтан отандық өнімді сауда желілерінде, электрондық платформаларда және шетел нарықтарында ілгерілетуге жағдай жасау қажет. Қазіргі заманда электрондық сауда шағын бизнес үшін үлкен мүмкіндік береді. Бұрын шағын кәсіпкер өз өнімін тек өз қаласында немесе облысында сата алса, бүгінде цифрлық платформалар арқылы басқа өңірлерге және шетелге шығуға мүмкіндік бар. Мемлекет осы мүмкіндікті пайдалануға кәсіпкерлерге көмектессе, қазақстандық өнімнің географиясы кеңейеді.

«Қазақстанда жасалған» бірыңғай брендін қалыптастыру бастамасы да осы тұрғыдан пайдалы. Тұтынушы тауардың нақты қай жерде өндірілгенін, сапасы қандай екенін және оның түпнұсқа екенін оңай анықтай алуы керек. Бұл отандық өндірушінің беделін көтереді. Бірақ мұндай бренд жай ғана белгі болып қалмай, оның артында нақты сапа стандарты тұруы қажет. Қазақстанда жасалған өнім сапалы, сенімді және бәсекеге қабілетті деген түсінік қалыптасса, бұл ішкі нарықта да, сыртқы нарықта да отандық тауарлардың беделін арттырады.

Контрафактпен күрес мәселесі де қарапайым азаматтың күнделікті өміріне тікелей қатысты. Жалған дәрі-дәрмек, сапасыз азық-түлік, қолдан жасалған тұрмыс химиясы немесе заңсыз әкелінген тауар адам денсаулығына және қауіпсіздігіне зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан тауарды цифрлық код арқылы тексеру мүмкіндігі тұтынушыға үлкен қолдау береді. Азамат дүкенде тұрған өнімнің қайдан келгенін, түпнұсқа екенін тексере алса, нарықтағы жауапсыз және заңсыз кәсіпкерлердің әрекеті шектеледі. Ал адал кәсіпкер контрафакт өнімдермен әділетсіз бәсекеге түспейді.

Үшінші үлкен бағыт – инвестициялық тартымдылық пен қаржы нарығын дамыту. Кез келген экономикаға инвестиция қажет. Бірақ инвестордың бірінші сұрайтыны – оның мүлкі қорғала ма, келісімшарты орындала ма, сот әділ шешім шығара ма, мемлекеттік орган заңсыз әрекет етсе, оның шығыны өтеле ме деген мәселелер. Сондықтан меншік құқығын қорғау – экономиканың іргетасы. Адал жолмен сатып алынған мүлікке негізсіз қол сұғылмайтынына азамат та, кәсіпкер де, шетелдік инвестор да сенімді болуы керек. Мұндай сенім болмаса, адамдар капиталын өндіріске салудан қорқады.

«Адал меншік иесі қорғалуға тиіс» деген қағидаттың маңызы осында. Егер азамат немесе кәсіпкер өз мүлкін заңды жолмен иеленсе, кейіннен белгісіз себеппен оның мүлкіне қауіп төнбеуі керек. Мемлекеттік органдардың заңсыз әрекетінен келген зиян өтелуі қажет. Бұл қағида инвестициялық климатты ғана емес, қарапайым азаматтардың мемлекетке деген сенімін де арттырады.

Қор нарығын дамыту да Қазақстан экономикасының болашағы үшін қажет. Қазір көптеген кәсіпорын қаржыландыру үшін негізінен банк несиесіне сүйенеді. Ал дамыған экономикада компаниялар акциялар мен облигациялар шығару арқылы азаматтардан және институционалдық инвесторлардан қаржы тарта алады. Бұл кәсіпорындарға ұзақмерзімді капитал алуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге қарапайым азаматтар да экономиканың өсуіне тек тұтынушы ретінде емес, инвестор ретінде қатыса алады. Егер қор нарығы ашық, түсінікті және сенімді болса, халықтың жинақтары нақты өндірістерді қаржыландыруға жұмыс істей алады.

Қаржы нарығындағы бәсекені күшейту туралы ұсыныс та азаматтардың күнделікті өміріне тікелей әсер етеді. Нарықта банктер мен қаржы ұйымдары неғұрлым көп және бәсекелі болған сайын, олар клиент үшін сапалы қызмет көрсетуге, пайыздық мөлшерлемені, комиссияларды және басқа шарттарды жақсартуға ұмтылады. Жаңа, оның ішінде шетелдік банктердің нарыққа келуі отандық қаржы ұйымдарына да жаңа технология мен қызмет сапасын енгізуге қысым жасайды. Бұл жерде басты шарт – қаржы тұрақтылығын сақтау және тұтынушы құқығын қорғау.

Қарыз алушылардың құқығын қорғау мәселесі қазіргі қоғам үшін аса өзекті. Несие алатын азамат банк өнімінің барлық шартын түсінуі керек. Жасырын комиссиялар болмауы, несие құны ашық көрсетілуі, қарыз алушы қандай жағдайда қанша ақша қайтаратынын алдын ала білуі қажет. Алаяқтардың кесірінен азаматтың атына заңсыз несие рәсімделген жағдайда да жауапкершілікті әділ бөлу маңызды. Егер адам заң талаптарын сақтап, қажетті қауіпсіздік шараларын орындаса, үшінші тұлғалардың қылмыстық әрекеті үшін толық жауапкершілікті оның мойнына арту әділетсіз. Бұл мәселені заңнамалық тұрғыдан реттеу халықтың қаржы жүйесіне деген сенімін арттырады.

«Қарызсыз қоғам» сияқты жобалардың жалғасуы да халықтың қаржылық сауатын арттыруға мүмкіндік береді. Адам тек несие алудың жолын емес, өзінің табысын жоспарлауды, шығынды бақылауды, қарыздың нақты құнын есептеуді, қаржылық алаяқтықтан қорғануды үйренуі керек. Қаржылық сауаты жоғары азамат өзінің құқығын жақсы біледі және қандай қаржылық шешім қабылдап отырғанын түсінеді. Бұл жеке отбасының тұрақтылығына да, жалпы қоғамның экономикалық тұрақтылығына да әсер етеді.

Әлеуметтік осал азаматтардың үмітсіз қарыздарын реттеу мәселесі де адам тағдырына тікелей қатысты. Кейбір азаматтар қарызды жауапсыздықпен емес, жұмысынан айырылу, табыстың төмендеуі, күтпеген шығын немесе басқа да қиын жағдайларға байланысты өтей алмай қалуы мүмкін. Мұндай адамдарды қаржылық тығырықтан шығарудың түсінікті әрі әділ механизмі болуы қажет. Бұл ретте жауапты несие беру, алаяқтықпен күресу және қарыз алушының мүддесін қорғау арасында дұрыс тепе-теңдік сақталуы тиіс.

Бағдарламаның экономикалық құқық бұзушылықтарды шамадан тыс қылмыстан арылтуға бағытталған ұстанымы да кәсіпкерлік орта үшін маңызды. Күш қолдану, ірі көлемде әдейі залал келтіру, алаяқтық немесе жымқыру сияқты әрекеттер, әрине, заң алдында жауапсыз қалмауы керек. Бірақ кәсіпкерлік қызметтегі кез келген қателікті бірден қылмыс ретінде қарастыру адамдардың бизнес бастауына кедергі келтіреді. Кәсіпкер тәуекелге барғаны үшін қылмыстық қудалаудан қорықпауға тиіс. Егер мәселе азаматтық немесе әкімшілік тәртіппен шешілетін болса, алдымен сол тетіктер қолданылғаны дұрыс. Бұл іскерлік белсенділікті арттырып, жаңа кәсіп ашуға деген сенімді күшейтеді.

Жалпы алғанда, «Әділ, бәсекелі экономика» бағытының ең басты құндылығы – экономикадағы әділет қағидатын орнықтыруға ұмтылысында. Экономикада біреуге таныстықпен, монополиялық жағдаймен немесе әкімшілік ресурспен артықшылық берілсе, адал еңбек ететін кәсіпкердің мүмкіндігі шектеледі. Ал нарықта әділ ереже бәріне бірдей қолданылса, адам өз еңбегіне сенеді, кәсіп бастауға ұмтылады, инвестиция салады және жаңа жұмыс орындарын ашады. Бәсеке дегеніміз – тек кәсіпкерлердің арасындағы жарыс емес. Ол өнім сапасының жақсаруы, бағаның негізсіз өспеуі, жаңа технологиялардың келуі және тұтынушының таңдау мүмкіндігінің артуы.

Бұл саясаттың қарапайым халыққа беретін нақты пайдасы бірнеше бағыттан көрінеді. Біріншіден, отандық өндіріс дамыса, жаңа жұмыс орындары көбейеді. Екіншіден, ел ішінде өнім шығару артса, импортқа тәуелділік төмендейді және сыртқы экономикалық өзгерістердің ішкі нарыққа әсері азаяды. Үшіншіден, кәсіпкерлерге адал бәсекеге мүмкіндік берілсе, тауарлар мен қызметтердің сапасы жақсарады. Төртіншіден, инвестиция көбейсе, жаңа технологиялар мен өндірістер пайда болады. Бесіншіден, қаржы нарығында бәсеке артса, азаматтар үшін банк және несие қызметтерін таңдау мүмкіндігі кеңейеді. Ал алтыншыдан, меншік құқығы мен кәсіпкердің құқығы қорғалса, халықтың мемлекетке және экономикаға деген сенімі күшейеді.

Ең маңыздысы – экономикалық өсімнің халықтың нақты өміріне әсер етуі. Жалақының өсуі бағаның өсуінен төмен болса, азамат өзінің тұрмысы жақсарғанын сезінбейді. Сондықтан табысты арттырумен қатар сатып алу қабілетін қорғау да маңызды. Өндіріс дамып, жұмыс орындары көбейіп, бәсеке күшейіп, тауар ұсынысы артқан сайын экономиканың ішкі тұрақтылығы да нығаяды. Бұл жерде мемлекет халыққа дайын байлық үлестіруші емес, азаматтар мен кәсіпкерлердің өз мүмкіндігін іске асыруына әділ жағдай жасаушы болуы керек.

Меніңше, бұл бағдарламаның негізгі артықшылығы – экономиканы тек мемлекеттік шығындарды көбейту арқылы емес, нақты өндіріс, инвестиция, бәсеке және жеке бастама арқылы дамытуға бағытталуында. «Бюджетті игеру» емес, одан нақты нәтиже алу; шикізатты жай экспорттау емес, оны ел ішінде өңдеу; кәсіпкерге жай ғана субсидия беру емес, оның нәтижесін талап ету; импортты толық жабу емес, отандық өндірісті бәсекеге қабілетті ету – осының бәрі қазіргі Қазақстанға қажет ұстанымдар.

Әділ экономика дегеніміз – мемлекет пен азаматтың, жұмыс беруші мен жұмысшының, ірі және шағын бизнестің, отандық және шетелдік инвестордың заң алдында тең болуы. Бәсекелі экономика дегеніміз – кімнің танысы көп екені емес, кімнің сапалы өнім шығарып, тиімді қызмет көрсетіп, жаңа жұмыс орындарын құрып, тұтынушының сеніміне ие болғаны маңызды болатын орта. Осындай жүйе қалыптасқанда ғана елдің экономикалық әлеуеті толық ашылады.

Сондықтан «Әділ, бәсекелі экономика» бағытын қолдау – тек белгілі бір партияның экономикалық ұсыныстарын қолдау емес, Қазақстанның ұзақмерзімді дамуының маңызды қағидаларын қолдау деп түсінемін. Елдің табиғи байлығы халықтың әл-ауқатына жұмыс істеуі керек, бюджет қаржысы нақты нәтиже беруге тиіс, адал кәсіпкер мемлекеттен қорғанбай, керісінше оның қолдауын сезінуі қажет, ал қарапайым азамат өз еңбегімен табысын арттырып, болашағын жоспарлай алатын жағдайға жетуі керек. Қазақстанның экономикасы шикізатқа ғана сүйенбейтін, өндірісі дамыған, технологиясы бар, кәсіпкерлігі еркін, қаржы жүйесі сенімді және бәсекесі әділ мемлекетке айналуы – бәрімізге ортақ мақсат. Осындай экономика қалыптасса, оның пайдасы ең алдымен халыққа тиеді: тұрақты жұмыс, лайықты табыс, сапалы тауар, қолжетімді қаржы, қорғалған меншік және болашаққа деген сенім артады. Ал халықтың әл-ауқаты артқан жерде мемлекеттің де қуаты мен тұрақтылығы нығаяды. Сондықтан әділ, бәсекелі экономика – бүгінгі күннің ғана емес, Қазақстанның келешегін айқындайтын стратегиялық таңдау.