ЕСКІ ЖҮЙЕДЕН ЖАҢАСЫНА: ПРЕЗИДЕНТ ҚАЗАҚСТАН ӘСКЕРІН ТҮБЕГЕЙЛІ РЕФОРМАЛАУДЫ ТАПСЫРДЫ

Маңғыстаудағы қайғылы оқиға Қазақстан қоғамына әскер мәселесіне жаңаша қараудың қажеттігін тағы бір мәрте көрсетті. Бейбіт күнде әскери қызметшілердің қаза табуы – бір ғана оқу-жаттығудың кемшілігі емес, әскери басқару, жоспарлау, қауіпсіздік, материалдық қамтамасыз ету және жеке жауапкершілік жүйесіне қойылған үлкен сұрақ. Сондықтан Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың осы оқиғадан кейін әскерді түбегейлі реформалау туралы қойған міндеттерін тек кадрлық шешім немесе кезекті тексеру ретінде емес, Қазақстан Қарулы Күштерін жаңа сапалық деңгейге шығаратын стратегиялық бетбұрыс ретінде қарастырған жөн.

Президенттің айтқан ұсыныстарының өзегінде бір ғана мәселе тұр: Қазақстанға саны немесе сыртқы көрінісімен емес, нақты кәсіби қабілетімен, технологиялық мүмкіндігімен және әскери қызметшінің өмірін қорғау мәдениетімен ерекшеленетін жаңа үлгідегі армия қажет.

Бұл жерде ең алдымен басқару жүйесіне назар аудару керек. Президент қолбасшылық жүйесін халықаралық үздік тәжірибеге сай қайта құру, қазіргі қауіп-қатерлерге жауап беретін кешенді тәсіл енгізу қажеттігін атап отыр. Бұл – әскер түрлерінің әрқайсысын жеке-жеке дамыту жеткіліксіз деген сөз. Құрлық әскері, Әскери-теңіз күштері, Әуе қорғанысы, арнайы операциялар, барлау, байланыс, киберқұрылымдар мен логистика бір операция кезінде біртұтас организм секілді жұмыс істеуі керек.

Бұл бағытта Ұлыбритания мен Үндістанның қазіргі әскери реформаларынан зерттейтін тәжірибе бар. Ұлыбритания өзінің әскери құрылымын «Integrated Force», яғни құрлық, теңіз, әуе, ғарыш, кибер және басқа мүмкіндіктерді біртұтас күш ретінде қолдануға қарай өзгертіп жатыр. Үндістан да үш негізгі әскери қызмет түрінің өзара іс-қимылын күшейтіп, бірлескен театрлық командалық жүйені дамытуда. Қазақстан үшін олардың құрылымын сол күйінде көшіру қажет емес. Бірақ Президент айтқан командалық басқаруды қайта қарау міндетін орындағанда, осындай тәжірибелерді зерттеу орынды.

Қытайдың реформасынан да осы тұрғыда сабақ алуға болады. Қытай соңғы жылдары әскери басқаруды ірі көлемде қайта ұйымдастырып, әскер түрлерінің бірлескен операция жүргізу қабілетіне, ақпараттық технологияларға, ғарыш, кибер және жаңа әскери технологияларға басымдық берді. Яғни қазіргі армияның күші тек танк, ұшақ немесе кеменің санымен өлшенбейді. Оның күші – сол техниканың бәрін бір ақпараттық және командалық жүйеге біріктіре алуында.

Президенттің армияны цифрлық трансформациялау туралы тапсырмасы дәл осы жерде ерекше маңызға ие. Бұған дейін де Мемлекет басшысы Қарулы Күштерді озық цифрлық технологиялармен қамтамасыз етуді, әскери бағыттағы біртұтас ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылым қалыптастыруды тапсырған болатын. 2025 жылғы қорытындыларда да Қорғаныс министрлігі тактикалық деңгейдегі байланысты, цифрлық трансформацияны, жасанды интеллектіні, автономды басқару жүйелерін және киберқұрамды дамыту қажеттігін атап өтті. Демек, қазіргі міндет – цифрландыруды жеке жобалар жиынтығы емес, бүкіл армияны басқарудың жаңа архитектурасы ретінде құру.

Мұндай жүйеде командир бөлімшелерден қағаз жүзіндегі есеп күтпей, нақты уақыт режимінде жағдайды көре алуы тиіс. Қай бөлім қай жерде орналасқан, техникасының жағдайы қандай, жеке құрамның даярлығы қандай, қандай медициналық немесе логистикалық проблема бар – осының бәрі бірыңғай цифрлық ортада көрінуі керек. Қауіпсіздікке қатысты мәселе туындаса, ақпарат бірнеше күннен кейін емес, сол сәтте жоғары командалық деңгейге жетуі қажет.

Бұл жерде Президенттің «қағаз жүзінде бәрін керемет етіп көрсететін өтірік есептер ешкімге қажет емес» деген сынының мәні өте терең. Әскерде есеп үшін емес, шынайы нәтиже үшін жұмыс істейтін басқару мәдениеті қалыптасуы тиіс.

Ал шынайы нәтиже ең алдымен әскери қызметшінің қауіпсіздігінен басталады. Маңғыстаудағы қайғылы жағдайдан кейін бұл мәселе бірінші орынға шықты. Құтқару кеудешесі, байланыс құралы, медициналық көмек, эвакуация мүмкіндігі, ауа райын бағалау, апат кезіндегі басқару – мұның бәрі оқу-жаттығудың қосымша элементі емес, оның негізгі шарты болуы керек. Әскери дайындық жоғары болған сайын қауіпсіздік стандарты да жоғары болуы тиіс.

Осы тұрғыдан Қазақстанға «нөлдік алдын алуға болатын өлім» қағидатына негізделген қауіпсіздік мәдениетін енгізуге болады. Әрбір қауіпті оқу-жаттығу алдында тәуелсіз қауіпсіздік тексерісі жасалып, барлық қажетті жабдықтың нақты бар-жоғы ғана емес, оның жарамдылығы тексерілуі керек. Әскери бөлім «бәрі дайын» деп есеп бергенімен, нақты тексерісте құтқару немесе медициналық құрал жетіспесе, оқу-жаттығуды бастауға жол берілмеуі тиіс.

Бұл жерде Иранның тәжірибесі де белгілі бір жағынан қызықты. Иран ұзақ уақыт бойы салыстырмалы түрде арзан, мобильді және жаппай қолданылатын дрондар, барлау құралдары, электрондық соғыс және зымыран технологияларын дамытуға мән берді. Қазақстан үшін бұл тәжірибенің құндылығы Иранның әскери құрылымын көшіруде емес, шектеулі ресурспен технологиялық артықшылық жасау тәсілін зерттеуде. Қазақстан да барлық қымбат әскери платформаларды шетелден сатып алуға ғана сүйенбей, өз ішінде дрон, байланыс, радиоэлектрондық күрес, әскери бағдарламалық қамтамасыз ету, роботтандырылған жүйелер және басқа да технологияларды дамытуы қажет.

Бұл Президенттің әскери өндірісті, технологияны және цифрлық трансформацияны күшейту жөніндегі бағытымен үндеседі. Бұған дейін бекітілген әскери даму тұжырымдамасында да кибер және ақпараттық кеңістіктегі мүмкіндіктерді арттыру, арнайы операциялар күштерін дамыту, әскери-транспорттық авиацияны күшейту, әскери медицина мен инженерлік әскерлерді жетілдіру көзделген.

Осы жерде Үндістан тәжірибесі ерекше пайдалы болуы мүмкін. Үндістан әскери реформаны тек Қорғаныс министрлігінің ішіндегі өзгеріс деп қарамай, әскери өнеркәсіп, ғылыми орта, технологиялық компаниялар мен стартаптарды бір экожүйеге біріктіруге ұмтылып отыр. Қазақстанда да әскери сала мен отандық IT-компаниялар, университеттер, инженерлік мектептер және қорғаныс өнеркәсібі арасында тұрақты байланыс қалыптастыру қажет. Әскерге қажет технологияны тек дайын өнім ретінде сырттан сатып алмай, оның бір бөлігін Қазақстанның өзінде әзірлейтін жүйеге көшу маңызды.

Бірақ кез келген технологияның артында адам тұрғанын ұмытпау керек. Президенттің әскери кадрларды іріктеудің ашық критерийлерін енгізу туралы тапсырмасы осы себепті реформаның ең маңызды бағыттарының бірі болуы тиіс. Әскери лауазымға адамның кімге жақын екеніне немесе кімнің ұсынысымен келгеніне емес, оның біліміне, тәжірибесіне, командалық қабілетіне және нақты нәтижесіне қарай тағайындалуы қажет.

Армиядағы кадрлық жүйені түбегейлі өзгерту дегеніміз тек бірнеше генералды ауыстыру емес. Бұл офицердің бүкіл мансаптық жолын өзгерту. Лейтенанттан генералға дейінгі қызметтік өсу нақты кәсіби талаптармен байланыстырылуы тиіс. Әскери білім, шет тілдерін білу, технологияны меңгеру, штабтық жұмыс, нақты командалық тәжірибе, оқу-жаттығудағы нәтиже және жеке құрамды басқару қабілеті офицердің мансабына әсер етуі керек.

Сол сияқты кәсіби сержанттар корпусын күшейту қажет. Көптеген заманауи армияларда бөлімшенің күнделікті дайындығы мен тәртібін қамтамасыз ететін негізгі буын – сержант. Қазақстанда да сержанттың мәртебесін, білімін, өкілеттігін, әлеуметтік жағдайын және кәсіби өсу жолын нақты жүйеге түсіретін уақыт келді.

Президенттің әскердегі идеологиялық және тәрбие жұмысына қатысты тапсырмасы да осы жерде жаңа мазмұн алуы керек. Бұрын идеологиялық жұмысты тек патриоттық іс-шаралармен немесе үгіт-насихатпен шектеу жеткіліксіз. Әскери қызметші патриотизмді ең алдымен мемлекетінің оған деген көзқарасынан сезінуі тиіс. Оның қауіпсіздігі қорғалса, еңбегі бағаланса, кәсіби өсуіне мүмкіндік берілсе, отбасы әлеуметтік жағынан қолдау тапса – мұның өзі Отанға деген сенімді күшейтеді.

Президент бұған дейін де әскери қызметшілердің әлеуметтік-құқықтық қорғалуын, материалдық жағдайын және моральдық-психологиялық ахуалын жақсарту қажеттігін бірнеше рет атап өткен. Бүгінде де әскерге шақырылатын жастарға азаматтық өмірде қажет мамандықтарды меңгерту, білім алу мүмкіндігін кеңейту, цифрлық қызметтерді дамыту бағыттары жүзеге асырылып жатыр. Сондықтан сарбазды тек бір жылға алынған уақытша күш ретінде емес, елдің адами және жұмылдыру резервінің бір бөлігі ретінде қарау қажет.

Солтүстік Кореяның тәжірибесі бұл жерде кері мысал ретінде пайдалы. Онда әскери тәртіп пен мобилизациялық дайындыққа өте жоғары мән берілгенімен, халықаралық адам құқықтары жөніндегі есептер әскери қызметшілердің тұрмыс, тамақтану, медицина және еңбек жағдайларына қатысты елеулі мәселелерді көрсетеді. Сондықтан Қазақстан үшін сабақ қарапайым: қатаң тәртіп пен жоғары талап болуы керек, бірақ ол адамның өмірі мен қадір-қасиеті есебінен болмауы тиіс.

Ауғанстанның тағдыры да Қазақстан үшін маңызды сабақ береді. Әскери техника мен қаржының көп болуының өзі тұрақты әскери институт қалыптастырмайды. Кәсіби офицерлік корпус, басқару жүйесі, логистика, тұрақты мемлекеттік институттар және қоғамның әскерге деген сенімі болмаса, қарулы құрылымның орнықтылығы әлсірейді. Сондықтан Қазақстан армиясының реформасы тек қару-жарақ сатып алу бағдарламасы болмауы керек. Бұл – мемлекеттік институттарды, әскери білімді, кадр саясатын, логистиканы және басқару мәдениетін қатар жаңғырту процесі.

Ал бюджет мәселесі реформаның барлық бағытын біріктіріп тұруы керек. Президент жаңа Қорғаныс министріне бюджет қаражатын тиімді жұмсауды, мақсатсыз шығын мен талан-таражға жол бермеуді нақты тапсырды. Бұл жерде цифрландырудың тағы бір маңызды артықшылығы көрінеді. Әскердің барлық материалдық қорын – қару-жарақтан бастап киім-кешекке, жанармайдан бастап құтқару құралдарына дейін – цифрлық бақылауға көшіру қажет. Қағаздағы қойма есебі мен нақты қоймадағы жағдайдың арасында айырмашылық болмауы тиіс.

Әскери сатып алудың басты өлшемі де өзгеруі керек. «Қанша техника сатып алынды?» дегеннен гөрі «ол техника нақты қандай әскери қабілет қалыптастырды?» деген сұрақ қойылуы қажет.

Қазақстанның аумағы кең, шекарасы ұзын, географиясы әртүрлі. Сондықтан армияға әмбебап бір модель жарамайды. Құрлықтағы, таудағы, шөлдегі және Каспийдегі операциялардың талаптары бөлек. Осыған байланысты өңірлік қолбасшылықтардың рөлін, олардың дербестігін және өзара іс-қимылын қайта қарау қажет. Бірақ стратегиялық деңгейде олардың барлығы біртұтас ұлттық әскери басқару жүйесіне бағынуы тиіс.

Президенттің реформасының түпкі мақсаты да осы жерде анық көрінеді: әртүрлі құрылымдарды көбейту емес, бір жүйе ретінде жұмыс істейтін армия қалыптастыру. Сондықтан Қазақстан Қытайдың тәжірибесінен – стратегиялық қайта құрылымдау мен технологиялық модернизацияны, АҚШ-тан – бірлескен операция мен цифрлық басқаруды, Ұлыбританиядан – интеграцияланған күш моделін, Үндістаннан – театрлық басқару мен әскери-өнеркәсіптік экожүйені, Ираннан – салыстырмалы түрде арзан технологиялық және асимметриялық мүмкіндіктерді зерттей алады. Бірақ олардың ешқайсысын дайын күйінде көшірудің қажеті жоқ.

Қазақстанға өзінің ұлттық әскери моделі керек. Оның негізі Президент тапсырмаларына сүйеніп қалыптасуы тиіс: кәсіби кадр, әділ іріктеу, жауапты командир, бірлескен басқару, цифрлық армия, заманауи қару-жарақ, отандық әскери өндіріс, кәсіби сержанттар корпусы, мықты әскери білім, әлеуметтік қорғалған сарбаз және ең бастысы – қауіпсіздік мәдениеті.

Бұған дейін Қазақстан армиясының даму тұжырымдамаларында да осы бағыттардың едәуір бөлігі қарастырылған. Ендігі мәселе – жаңа идея ойлап табуда ғана емес, бұрын берілген тапсырмалардың орындалуын талап ететін басқару мәдениетін қалыптастыруда.

Сондықтан алдағы реформа көлемді әрі абстрактілі тұжырымдамаға айналмауы тиіс. Оның әр тармағының мерзімі, жауапты тұлғасы, қаржыландыру көзі және өлшенетін нәтижесі болуы қажет. Президенттің өзі реформаның нақты әрі түсінікті, кезең-кезеңімен іске асатын жоспар түрінде болғанын талап етіп отыр.

Ең бастысы – армиядағы өзгеріс «қағаздағы реформа» болмауы керек.

Әскердің реформаланғанын халық есептен емес, нақты нәтижеден көруі тиіс: сарбаз қауіпсіз жағдайда қызмет етеді; офицер кәсібилігіне қарай өседі; командир өз шешімі үшін жауап береді; әскери техника уақытында дайын тұрады; оқу-жаттығу шынайы жағдайға барынша жақын өтеді; бюджет қаражаты бақыланады; заманауи технология кеңінен пайдаланылады; ал төтенше жағдайда әр әскери қызметшіні құтқару алгоритмі алдын ала дайын болады.

Қасым-Жомарт Тоқаевтың «жаңа үлгідегі әскер» туралы тапсырмасының мәні де осында деп түсінуге болады. Қазақстанға тек қаруы көп армия емес, ойлайтын, үйренетін, технологияны меңгеретін, тәртіпті, кәсіби және өз сарбазының өмірін ең жоғары құндылық деп білетін армия қажет.

Маңғыстаудағы оқиға – ауыр сабақ. Ендігі міндет – сол сабақтан жүйелік қорытынды шығару. Егер реформа осы принциппен іске асса, онда Президент белгілеген өзгерістер жеке бір министрліктің ішкі жаңаруы емес, Қазақстанның қорғаныс жүйесін ХХІ ғасыр талаптарына бейімдейтін ұзақ мерзімді мемлекеттік жобаға айналады.

Күшті армия – ең алдымен күшті басқару жүйесі. Ал күшті басқару жүйесінің негізі – кәсібилік, жауапкершілік, технология және адам өміріне деген құрмет.