ЕҢ МЫҚТЫ ИТ ТҰҚЫМЫ ТАҢДАЛДЫ
Түркістан қаласында ұлттық құндылықтарды ұлықтауға бағытталған ерекше мәдени шара өтті. «Жеті қазынаның бірі – ит» атты асыл тұқымды иттер көрмесі ұйымдастырылып, түркі халықтарының тарихы мен тұрмысында айрықша орын алатын тазы мен төбет тұқымдары көпшілікке таныстырылды. Көрме халқымыздың байырғы дәстүрін дәріптеп қана қоймай, түркі жұртының ортақ мәдени мұрасын айшықтаған маңызды іс-шараға айналды.
Аталған көрмені Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева арнайы аралап көрді. Министр көрмеге қойылған ит тұқымдарының тарихи маңызына тоқталып, олардың көшпенділер өміріндегі ерекше рөлін атап өтті. Оның айтуынша, ит – қазақ дүниетанымында тек үй жануары ғана емес, сенімді серік, қорғаушы және аңшылықтағы көмекші ретінде бағаланған.
Көрмеге түркі әлеміне кеңінен тараған сирек және танымал тұқымдар әкелінді. Олардың қатарында Әзербайжанның ежелгі күзет иті – гурдбасар, Түркияның анадолылық ақбашы, Қырғызстанның қыран құстай жүйрік тайғаны, Түрікменстанның атақты алабайы, Өзбекстанның бөрібасары, Орта Азия төбеті және қазақтың тазысы болды. Бұл тұқымдардың әрқайсысы ғасырлар бойы табиғи сұрыптаудан өтіп, қатал климат пен көшпелі өмірге бейімделген.
Гурдбасар – Әзербайжанда қой отарын қасқырдан қорғайтын ірі әрі батыл ит. Оның дене бітімі мығым, мінезі сабырлы, қажет кезінде өте қайсар келеді. Анадолылық ақбаш Түркиядағы ең көне күзет иттерінің бірі саналады. Ақ түсті жүні арқылы ол қойлармен сіңісіп кетіп, жыртқыштарға байқатпай қарсы тұрады. Қырғыз тайғаны – биік таулы өңірлерге бейімделген аңшы тазы. Ол ерекше шапшаңдығымен және қырағылығымен ерекшеленеді.
Түрікмен алабайы мен Орта Азия төбеті әлемдегі ең күшті күзет иттері қатарында жиі аталады. Бұл тұқымдар малды қасқырдан, шибөріден және басқа да жыртқыштардан қорғауда теңдессіз. Олардың бойында батылдық, төзімділік және иесіне деген шексіз адалдық үйлескен. Өзбек бөрібасары да осы тұқымдасқа жатады және Орта Азия халықтарының тұрмысында маңызды орын алған.
Ал қазақтың тазысы – халқымыздың мақтанышы. Оның дене бітімі сымбатты, қозғалысы өте жеңіл, көру қабілеті жоғары. Тазыны қазақтар қоян, түлкі, қарсақ аулауға пайдаланған. Бұл иттің ерекшелігі – ол аңды иісінен емес, көзбен шолып қуып жетеді. Қазақ әдебиеті мен ауыз әдебиетінде тазыға қатысты көптеген аңыз-әңгімелер сақталған.
Әлемде ең мықты ит тұқымы туралы пікірлер әртүрлі болғанымен, мамандар көбіне Кангал, алабай және тибет мастифін ерекше атайды. Кангалдың тістеу күші әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі саналады. Ол бір өзі қасқырларға қарсы тұра алады. Алайда күш ұғымы тек физикалық қуатпен өлшенбейді. Төзімділік, ақыл, адалдық және қорғаныс қабілеті де маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ төбеті мен тазысы да әлемдік деңгейдегі бірегей тұқымдар саналады.
Итке ерекше қызығатын халықтардың қатарында Түркия, Қазақстан, Қырғызстан, Түрікменстан және Моңғолия елдері бар. Бұл мемлекеттерде ит мал шаруашылығының ажырамас бөлігі ретінде бағаланады. Сонымен бірге United States, Germany, United Kingdom және Japan тұрғындары да ит асырауға ерекше құмар. Мысалы, Жапонияда Акита-ину адалдықтың символы ретінде құрметтеледі, ал Германияда Неміс овчаркасы әлемдегі ең ақылды әрі әмбебап қызметтік иттердің бірі ретінде кең танылған.
Соңғы жылдары әлемде сирек кездесетін ұлттық тұқымдарға деген қызығушылық артып келеді. Әр ел өзіне тән иттерді сақтап, халықаралық деңгейде танытуға күш салуда. Қазақстан да осы бағытта жүйелі жұмыстар жүргізіп, қазақ тазысы мен қазақ төбетін халықаралық кинологиялық ұйымдарда ресми тіркеуге ұмтылып келеді. Бұл – ұлттық мұраны сақтау жолындағы маңызды қадам.
Түркістандағы көрме осы бастамалардың нақты көрінісі болды. Шара барысында келушілер әр тұқымның ерекшелігімен танысып, олардың тарихы мен адамзат өркениетіндегі рөлі туралы мол мағлұмат алды. Мұндай көрмелер ұлттық құндылықтарды дәріптеуге, жастарды дәстүрге құрметпен қарауға тәрбиелеуге және түркі халықтарының мәдени байланысын нығайтуға зор үлес қосады.
Ит – адамзаттың ең көне серіктерінің бірі. Ол ғасырлар бойы адамға қорған, көмекші және сенімді дос болып келеді. Түркі халықтарының мәдениетінде итке деген құрмет ерекше. Сондықтан Түркістанда өткен «Жеті қазынаның бірі – ит» көрмесі тек жануарлар шеруі емес, ортақ тарих пен рухани мұраны ұлықтаған тағылымды шара ретінде ел жадында сақталары сөзсіз.
