ТИІМДІ ИНСТИТУТТАР ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ
Әділет партиясының «Тиімді жұмыс істейтін институттар» бағыты.
Әділет партиясының бағдарламасындағы екінші бағыт – «Тиімді жұмыс істейтін институттар» – мемлекет жұмысының сапасын арттыруға, азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін күшейтуге және билік пен қоғам арасындағы байланысты жақсартуға бағытталған маңызды бастамалар жиынтығы деп бағалауға болады. Бұл бағыттың негізгі ерекшелігі – мемлекеттің тиімділігі жекелеген адамдардың беделіне немесе жеке мүддесіне емес, тұрақты әрі кәсіби жұмыс істейтін институттарға сүйенуі керек деген ұстанымның алға шығарылуы.
Қазіргі қоғам үшін бұл мәселе өте өзекті. Себебі халыққа мемлекеттің қандай шешім қабылдайтынынан бұрын, сол шешімнің әділ, түсінікті және барша азаматқа бірдей қолданылғаны маңызды. Мемлекеттік органдағы қызметкер ауысқанымен, жүйе өз жұмысын тоқтатпауы керек. Ал азаматтың мемлекеттік қызмет алу мүмкіндігі оның танысына, әлеуметтік жағдайына немесе басқа да жеке факторларға тәуелді болмауға тиіс. Сондықтан тиімді институт қалыптастыру – мемлекетті нығайтудың негізгі шарттарының бірі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат: алдын алу, ашықтық және жауапкершілік деп сенеміз.
Бағдарламадағы 2.1-бөлімде сыбайлас жемқорлықпен күреске тек жазалау тұрғысынан емес, ең алдымен оның алдын алу, мемлекеттік процестерді ашық ету және адам факторын азайту тұрғысынан қарау ұсынылады. Бұл – дұрыс бағыт.
Сыбайлас жемқорлықтың зардабын көбіне қарапайым азамат сезінеді. Бір анықтама алу, медициналық қызметке қол жеткізу, мемлекеттік қызмет пайдалану немесе әділ шешім алу үшін азамат қандай да бір таныс іздеуге мәжбүр болмауы керек. Заң бәріне ортақ болған жағдайда ғана адамдардың мемлекетке деген сенімі күшейеді.
Осы тұрғыдан алғанда мемлекеттік қызметтерді цифрландырудың маңызы зор. Егер азамат пен шенеуніктің тікелей байланысы азайып, шешім қабылдау процесі электронды жүйеге көшсе, субъективті ықпал ету мүмкіндігі де төмендейді. Сонымен қатар шешімдердің қалай қабылданғанын қоғам көре алатындай ашықтық қалыптасса, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі артады.
Қоғамдық бақылаудың күшеюі де маңызды. Сыбайлас жемқорлықпен тек құқық қорғау органдары емес, қоғамның өзі де күресуі қажет. Азаматтардың ақпарат алуына, мемлекеттік шешімдерді бақылауына және заң бұзушылықтарға назар аударуына мүмкіндік берілген сайын, жемқорлыққа төзбеу мәдениеті қалыптасады.
Бұл бағыттың халық үшін нақты пайдасы – мемлекеттік қызметті әділ алу, шенеунікке тәуелділіктің азаюы, мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуы және заңның бәріне бірдей жұмыс істеуі.
Өкілдік билік және азаматтық қоғамның арасын жақындататын қадам.
2.2-бөлімдегі парламентаризмді дамыту, өкілдік билікті күшейту және азаматтық қоғамның рөлін арттыру туралы ұсыныстар да қоғам үшін маңызды. Мемлекеттегі шешімдер тек орталық деңгейде қабылданып қоймай, өңірлердің, жергілікті қоғамдастықтардың және азаматтардың нақты сұранысына негізделуі керек.
Құрылтай мен мәслихаттардың қоғам мүддесін қорғаудағы рөлін күшейту осы міндетке сәйкес келеді. Өйткені жергілікті жерде қандай мәселе өзекті екенін сол өңірде тұратын халық жақсы біледі. Бір ауылға жол қажет болса, басқа елді мекенге су немесе мектеп мәселесін шешу маңызды болуы мүмкін. Сондықтан жергілікті өкілдік органдардың жауапкершілігі артқан сайын шешімдердің халықтың нақты қажеттілігіне жақындау мүмкіндігі де жоғарылайды.
Сапалы заң шығару, ашық пікірталас пен идеялардың бәсекесі – демократиялық қоғамның маңызды белгілері. Әртүрлі пікірдің ашық айтылуы шешімнің кемшілігін алдын ала көруге және дұрыс жолды таңдауға мүмкіндік береді.
Бағдарламада ұсынылып отырған Халық кеңесінің де осындай тұрғыдан маңызы бар. Мемлекеттік аппарат, сарапшылар, бизнес өкілдері, азаматтық қоғам және белсенді азаматтар бір алаңда пікір алмасса, мемлекет пен қоғам арасындағы алшақтық азаяды. Бұл жерде басты талап – мұндай институттардың формалды емес, нақты ұсыныс жасап, оның орындалуына ықпал ететін пәрменді тетікке айналуы.
Оның қоғамға пайдасы – азаматтың өз мәселесін билікке жеткізу мүмкіндігінің артуы, өңірлік ерекшеліктердің ескерілуі және мемлекеттік шешімдердің сапасының жақсаруы.
Меритократия және кадр саясатын реттеу Әділетті Қазақстанның Президент айтқандай билік тармақтарын адал әрі адал азаматтармен толықтыруға себеп болады.
2.3-бөлімдегі меритократия мәселесі де мемлекеттік басқарудың сапасына тікелей әсер етеді. Мемлекеттік қызметке адамның кім екеніне емес, не істей алатынына, біліміне, тәжірибесіне және беделіне қарай баға берілуі керек.
Бұл қағидаттың орнығуы қоғам үшін өте маңызды. Себебі мемлекеттік қызметке қабілетті маман келген жағдайда оның қабылдайтын шешімі де кәсіби болады. Ал қызметке тағайындауда таныстық, туыстық немесе басқа да жеке байланыстар басым болса, халықтың мемлекеттік институттарға деген сенімі әлсірейді.
Бағдарламада өңірлерден шыққан азаматтарды, кәсіпкерлерді, сарапшыларды және тәжірибесі бар жастарды мемлекеттік қызметке тарту ұсынылады. Мұндай тәсіл мемлекеттік аппараттың тәжірибелік әлеуетін кеңейте алады. Әсіресе бизнесте, ғылымда, өндірісте немесе әлеуметтік салада тәжірибе жинаған адамдардың мемлекеттік басқаруға келуі жаңа көзқарастардың қалыптасуына ықпал етуі мүмкін.
Тәлімгерлік пен сабақтастық институтының енгізілуі де орынды. Мемлекеттік қызметте тәжірибелі мамандардың білімі жас қызметкерлерге беріліп отырса, кадр ауысқан сайын жұмыстың қайта басталуы азаяды. Сонымен бірге мемлекеттік және квазимемлекеттік сектор қызметкерлерін тұрақты оқыту олардың кәсіби деңгейін сақтауға мүмкіндік береді.
Бұл бастамалардың халыққа берер пайдасы – кәсіби мемлекеттік аппарат, сапалы қызмет, кадр таңдаудағы әділдік және мемлекеттік басқаруда тәжірибе мен білімнің бағалануы.
Бағдарламаның 2.4-бөлімі – халық пен билік арасындағы тікелей байланысты күшейтуге арналған ең ауқымды бағыттардың бірі. Оның басты идеясы қарапайым: мемлекет азаматтың мәселесін тек өтініш түскеннен кейін емес, мүмкіндігінше алдын ала байқап, шешуге қабілетті болуы керек.
Бұл жерде саяси жауапкершіліктің артуы ерекше мәнге ие. Егер партия халық алдында нақты уәде берсе, сол уәденің орындалу барысы да қоғамға ашық болуы қажет. Бағдарламада ұсынылған цифрлық мониторинг тақтасы осы тұрғыдан пайдалы құрал бола алады. Азаматтар қандай бастаманың орындалғанын, қайсысы жүзеге асып жатқанын және қай мәселенің шешілмей тұрғанын көре алса, саяси ұйымдардың есептілігі де артады.
Қоғамдық тыңдаулар, тәуелсіз сараптамалар, мониторинг топтары мен құқық қорғау бастамаларының дамуы да мемлекеттік шешімдердің сапасын арттыра алады. Мемлекеттік бағдарлама қоғамның пікірін ескермей жасалмай, оны талқылау мен бақылаудың қалыпты механизміне айналуы керек.
Мемлекеттік басқаруды цифрландыру мәселесі де осы бағытпен тікелей байланысты. Партия мен азаматтар арасындағы цифрлық диалог платформасы, электронды қоғамдық талқылаулар, сауалнамалар және бюджет мәселелеріне азаматтардың қатысуы адамдардың ел басқару ісіне араласуына жаңа мүмкіндік береді.
Бағдарламада айтылған «Цифрлық қоғамдық шарт» идеясы да назар аударуға тұрарлық. Мемлекеттік аппараттағы қайталанатын процестердің бір бөлігін автоматтандыру шенеуніктің уақытын үнемдеп қана қоймай, азаматтың да уақытын үнемдейді. Адам қарапайым анықтама немесе мемлекеттік қызмет алу үшін бірнеше кабинетке бармай, қажетті процесті электронды түрде аяқтай алуы тиіс.
e-Өтініш жүйесінің тиімділігін арттыру туралы ұсыныс та маңызды. Азаматтың өтініші тек тіркеліп, жауап берумен шектелмеуі керек. Оның нақты мәселесі шешілді ме, шешілмесе не себепті шешілмеді деген сұрақтар да бақылауда болуы қажет. Жиналған өтініштерді талдау арқылы мемлекет қоғамда қандай мәселелердің жиі кездесетінін алдын ала анықтай алады.
eGov және басқа да мемлекеттік цифрлық сервистердің дамуы осы міндеттерді одан әрі жеңілдетеді. «Бір рет сұрау» қағидаты, яғни азаматтан мемлекетте бұрыннан бар мәліметті қайта-қайта талап етпеу – халық үшін күнделікті өмірді айтарлықтай жеңілдететін тәсіл. Мемлекет өзінде бар ақпаратты өзі пайдаланып, азаматты артық құжат жинаудан босатуы керек.
Заң шығару саласын цифрландыру және e-Parliament платформасын дамыту да ашықтықты арттыра алады. Азаматтар заң жобалары туралы ақпаратқа оңай қол жеткізіп, өз пікірін білдіре алса, заң шығару процесі қоғамға жақындай түседі.
Жасанды интеллектіні мемлекеттік басқаруға енгізу туралы ұсыныс та қазіргі заман талабына сай. Үлкен деректерді талдау арқылы азаматтардың өтініштеріндегі негізгі мәселелерді анықтауға, әлеуметтік проблемалардың қай жерде күшеюі мүмкін екенін алдын ала болжауға болады. Алайда бұл технология адамды толық алмастыру үшін емес, мемлекеттік қызметкердің дұрыс шешім қабылдауына көмектесетін құрал ретінде қолданылғаны жөн. Жеке деректерді қорғау, алгоритмдердің ашықтығы және адамның соңғы шешімге жауапкершілігі міндетті түрде сақталуы керек.
Бағдарламадағы тағы бір маңызды ұсыныс – азаматтардың өтініштерін қарау кезіндегі артық бюрократияны азайту және мемлекеттік орган басшыларының жеке жауапкершілігін арттыру. Азаматтың мәселесі бірнеше мекеменің арасында жоғалып кетпеуі керек. Нақты нәтиже үшін жауапты тұлға белгілі болуы қажет.
Ал «адамға қаратылған мемлекеттік басқару» қағидатының мәні – заңды азаматқа қарсы қолданбау. Егер құқықтық норма екіұшты түсіндіріліп, мәселе қоғамға, басқа адамдардың құқығына немесе қауіпсіздікке қауіп төндірмесе, шешім азаматтың заңды мүддесін ескере отырып қабылдануы керек деген ұстаным қарапайым адам үшін өте маңызды.
Жалпы алғанда, Әділет партиясының «Тиімді жұмыс істейтін институттар» бағыты мемлекетті жеке тұлғаларға тәуелді жүйеден кәсіби, ашық және жауапты институттарға сүйенетін басқару моделіне жақындатуды көздейді. Оның ішінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу, өкілдік билікті күшейту, меритократияны орнықтыру, азаматтық қоғамның рөлін арттыру, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және халықтың шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігін кеңейту сияқты мәселелер бір-бірімен өзара байланысты.
Бұл ұсыныстардың барлығының түпкі мәні бір жерге тоғысады: мемлекет азаматқа ыңғайлы, әділ және түсінікті болуы керек. Азамат мемлекеттік мекемеге барғанда өзінің құқығы қорғалатынына сенуі, мемлекеттік қызметті таныссыз-ақ алуы, өз пікірінің ескерілетініне көз жеткізуі және биліктің берген уәдесі үшін жауап беретінін көруі қажет.
Сондықтан бұл бағытты қолдауға негіз бар деп есептейміз. Бірақ кез келген саяси бағдарламаның шынайы бағасы оның жақсы жазылғанында емес, нақты өмірде қаншалықты орындалатынында. Ұсынылған реформалардың нәтижесі нақты көрсеткіштермен өлшеніп, қоғам алдында ашық есеп беріліп отырса, бұл бастамалар мемлекеттік басқарудың сапасын арттыруға елеулі үлес қоса алады.
Ең бастысы – тиімді мемлекет дегеніміз көп құжат толтыратын немесе көп есеп беретін мемлекет емес. Тиімді мемлекет – азаматтың мәселесін уақытында көріп, заңды сақтай отырып, оны нақты шеше алатын мемлекет. Ал мықты институт дегеніміз – басшы ауысса да жұмысын жалғастыратын, қоғамның сеніміне ие болатын және өз қызметінің нәтижесі үшін жауап беретін жүйе.
Осы тұрғыдан қарағанда, Әділет партиясының екінші бағыты қоғамның күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселелерді қамтып, мемлекеттік басқаруды халыққа жақындатуға бағытталған маңызды бағдар ретінде бағалануға лайық.
