АЛАТАУ — СТРАТЕГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ БАР МЕМЛЕКЕТТІК ЖОБА

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Алматы облысына жұмыс сапары Алатау қаласының даму жоспарымен танысудан басталды. Алатау қаласы жобасы – жай ғана жаңа елді мекен салу бастамасы емес, бұл Қазақстанның ұзақмерзімді әлеуметтік-экономикалық дамуын жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталған стратегиялық маңызы бар мемлекеттік жоба.

Қала аумағы 88 мың гектарды құрайды. Бас жоспарға сәйкес қала 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен дамытылып, төрт арнаулы ауданға бөлінеді. Әр ауданның өзіндік экономикалық бағыты мен функционалдық ерекшелігі айқындалған. Қаланың негізгі даму аймақтары, табыс көздері және инфрақұрылымдық басымдықтары белгіленіп, магистралды инженерлік инфрақұрылымды дамыту жөніндегі жол картасы әзірленген. Алатаудың құрылысы мен дамуының негізгі қағидалары Қазақстанның жаңа Конституциясына енгізілген. Сонымен қатар «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Конституциялық заң қабылданып, қаланы дамытуға арналған бірегей құқықтық база қалыптастырылды. Мұндай шешім еліміз үшін ерекше стратегиялық маңызға ие.

Алатау қаласы инвестиция тартатын, инновацияларды дамытатын және жаңа технологияларды енгізетін ірі халықаралық орталыққа айналуға тиіс. Бұл қалада өмір сүру, жұмыс істеу және кәсіпкерлікпен айналысу үшін барынша қолайлы жағдай жасалады. Әсіресе жастарға жаңа мүмкіндіктер ашылып, олардың білім алуына, кәсіби дамуына және шығармашылық әлеуетін жүзеге асыруына кең жол ашылады. Қазіргі уақытта Gate City тұрғын үй алабы қарқынды дамып келеді. Мұнда «Жайлы мектеп» жобасы аясында жаңа білім беру нысандары салынуда. Сонымен қатар «Маревен Фуд», KNAUF, Fruit Art, Dolce Pharm және Алматы желдеткіш зауыты секілді жүйе құраушы кәсіпорындар табысты жұмыс істеп жатыр.

Алатау қаласын дамыту шеңберінде жалпы құны 2 триллион теңгеден асатын 53 инвестициялық жобадан тұратын ауқымды инвестициялық пул қалыптастырылған. Аталған жобалар толық іске асқанда ондаған мың жаңа жұмыс орны ашылып, өңір экономикасының дамуына қуатты серпін береді. Атап айтқанда, PepsiCo компаниясы Орталық Азиядағы картоп өңдейтін ең ірі зауыттың құрылысын жүргізуде. Mars Petcare компаниясы үй жануарларына арналған азық өндіретін өңірдегі алғашқы заманауи кәсіпорынды іске асыруда. KHAN TENGRI BIOPHARMA компаниясы дәрі-дәрмек пен медициналық құрал-жабдықтар шығаруға маманданған өндірістерді дамытуды қолға алған. Ал «Исткомтранс» және G-Trans компаниялары халықаралық деңгейдегі логистикалық кластер қалыптастыру жұмыстарын жүргізуде.

Мемлекет басшысына сондай-ақ Алатау қаласындағы маңызды жобалардың бірі – Iconic Complex көпфункционалды кешенінің тұжырымдамасы таныстырылды. Бұл кешен Gate District ауданында салынып, қаланың жаңа символдарының біріне айналмақ. Президент Алатауды ресми түрде бірегей құқықтық мәртебесі бар «қарқынды дамитын қала» деп атауға болатынын мәлімдеді. Қалада бизнесті дамыту үшін салықтық жеңілдіктер қарастырылған, бақылау және реттеу тетіктері оңтайландырылған, кәсіпкерлердің құқықтарын қорғаудың қосымша құралдары енгізілген. Сонымен қатар цифрлық активтер индустриясын дамытуға ерекше жағдай жасалуда.

Мемлекет басшысы Алматы облысының әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштеріне де тоқталды. Былтыр облыстың өңірлік жалпы өнімі 6,7 триллион теңгеге жетіп, 5,4 пайызға өскен. Биылғы қаңтар-сәуір айларындағы қысқа мерзімді экономикалық көрсеткіш бойынша облыс республикада бесінші орында тұр. Жыл басынан бері өңір экономикасына 266,2 миллиард теңге инвестиция тартылған. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі шамамен 900 миллиард теңгеге жеткен. Сонымен бірге Президент аграрлық сектордың әлеуеті толық пайдаланылмай отырғанын атап өтті. Биылғы төрт айдың қорытындысы бойынша ауыл, орман және балық шаруашылығы саласының нақты көлем индексі небәрі 101,2 пайызды құрады. Мемлекет басшысы Қонаев қаласындағы инфрақұрылымдық жобалардың баяу жүзеге асырылып жатқанына ерекше назар аударды. Президенттің айтуынша, қаланың келбеті айтарлықтай өзгермеген. Осыған байланысты облыс басшылығына Қонаев қаласында театр, стадион, әкімшілік ғимараттар мен мектептердің құрылысын жеделдету тапсырылды.

Президент Alatau City жобасының әлемдік тәжірибеге негізделгенін атап өтті. Оның пікірінше, Дубай, Шэньчжэнь, Инчхон және басқа да табысты қалалардың тәжірибесі жаңа қалалардың ұлттық экономиканың дамуына зор серпін бере алатынын дәлелдейді. Сондықтан Қазақстан да осы бағыттағы мүмкіндіктерді тиімді пайдалануы қажет. Қасым-Жомарт Тоқаев арнаулы құқықтық режимді толыққанды іске асыру мәселесіне ерекше тоқталды. Оның айтуынша, арнайы мәртебенің болуы өздігінен табысқа кепілдік бермейді. Ең бастысы – сапалы институттар, тұрақты құқықтық орта және тиімді реттеу жүйесі. Сондықтан қаланың экономикалық және қоғамдық өмірін реттейтін барлық заңнамалық актілер ашық әрі түсінікті болуы тиіс.

Алатауға қатысты заңнамалық жұмысты жедел әрі сапалы жүргізуді стратегиялық міндет ретінде белгіленді. Қаланы дамыту жөніндегі кеңес негізгі реттеу актілерін мүмкіндігінше қысқа мерзімде әзірлеуі қажет. Халықаралық тәжірибесі мол шетелдік сарапшыларды тартылады. Alatau City үлкен деректерді, жасанды интеллект технологияларын және «ақылды» басқару шешімдерін пайдалана отырып, инфрақұрылымы, қалалық сервистері және экономикасы өзара толық ықпалдастырылған Қазақстандағы алғашқы толық цифрлық қала болады.

Президент қаланың қаржы-экономикалық моделін де жетілдіру қажеттігін айтты. Оның пікірінше, ұзақмерзімді орнықты даму үшін тұрақты кіріс көздері қалыптастырылып, даму стратегиясы, кешенді бағдарламасы және ұзақмерзімді жоспары жыл соңына дейін қабылдануы тиіс. Мемлекет басшысы инвесторларға қолайлы жағдай жасауға ерекше назар аударды. Президент халықаралық стандарттарды сақтау, «бір терезе» қағидатын енгізу, инвестицияларды қорғау және мемлекеттік кепілдіктердің тұрақтылығын қамтамасыз ету міндеттерін қойды. Оның пікірінше, IT, өнеркәсіп, көлік және логистика, туризм, медицина мен білім беру Алатаудың негізгі даму бағыттарына айналуы тиіс.

Президент отандық бизнестің рөлін ерекше атап өтті. Қазіргі таңда шамамен 2 триллион теңгені құрайтын инвестициялық жобалар портфелі қалыптасқан. Бұл жобалар аясында 50 мыңнан астам жаңа жұмыс орны ашылады деп жоспарлануда. Мемлекет басшысы алдағы жылдары бұл портфельді кеңейтіп, қазақстандық кәсіпкерлердің қатысуын арттыруды тапсырды. Сонымен қатар Үкіметке бастапқы кезеңде қаланың негізгі инфрақұрылымын дамыту үшін тұрақты қаржы бөлуді қамтамасыз ету міндеті жүктелді. Президенттің айтуынша, мемлекет инфрақұрылымға инвестиция салған жағдайда ғана жеке капиталдың келуі жеделдейді.

Алатау қаласының болашағына қатысты ең маңызды бастамалардың бірі – оны цифрлық активтер мен жаңа қаржы технологияларының орталығына айналдыру. Президент Алатау әлемнің осы бөлігіндегі алғашқы криптоқала ретінде қалыптасуы мүмкін екенін айтты. Осы мақсатта цифрлық активтердің құқықтық мәртебесін нақтылау, цифрлық теңгені кеңінен енгізу, токенизация жобаларын жеделдету және цифрлық қаржы құралдарының жаңа нарығын қалыптастыру міндеттері қойылды. Мемлекет басшысы өңірдегі инфрақұрылымдық мәселелерге де тоқталды. Қала құрамына кірген елді мекендердің тұрғындары электр энергиясының жиі өшуіне, интернет сапасының төмендігіне, жолдардың нашарлығына және орталықтандырылған сумен қамтамасыз етудің жеткіліксіздігіне шағымдануда. 2025 жылы электр желілерінің тозу деңгейі 70 пайызға жуықтаған. Соның салдарынан былтыр 919 рет, ал биыл жыл басынан бері 201 рет электр энергиясының үзілуі тіркелген. Президент бұл жағдайды сынға алып, жаңа қосалқы станциялар салу, сумен жабдықтау жүйелерін жаңғырту және инженерлік коммуникацияларды дамыту жұмыстарын жеделдетуді тапсырды.

Қасым-Жомарт Тоқаев энергия тиімділігіне тоқталып, Халықаралық энергетика агенттігінің «First fuel» тұжырымдамасын кеңінен қолдану ұсынылды. Президенттің айтуынша, Қазақстан әлемдегі энергияны көп тұтынатын экономикалардың қатарында тұр. 2024 жылы ғана электр энергиясының шығыны 9 миллиард киловатт-сағаттан асқан. Бұл көрсеткіш Атырау облысының тұтыну көлемінен де жоғары. Осыған байланысты Мемлекет басшысы Алатау қаласы энергияны үнемдеу, ресурстарды ұтымды пайдалану және экологиялық тұрақтылық бағытында елімізге үлгі болуы тиіс екенін айтты.

Президент жер мәселесін айналып өтпеді. 2024-2025 жылдары пайдаланылмай жатқан 16 мың гектардан астам жер анықталғанымен, оның тек 688 гектары ғана мемлекетке қайтарылған. Мемлекет басшысы бұл жұмысты жеделдетуді және әкімшілік кедергілерді жоюды тапсырды. Сонымен қатар әлеуметтік және туристік инфрақұрылымды дамыту мәселесі көтерілді. Бас жоспар бойынша 2050 жылға қарай Алатау халқының саны 2 миллионнан асуы мүмкін. Сондықтан мектептер, ауруханалар, мәдениет және спорт нысандарының құрылысын бүгіннен бастап қарқынды жүргізу қажет.

Президенттің айтуынша, Golden District халықаралық білім және ғылым орталығына айналуға тиіс. Ал Green District халықаралық туристік кластер ретінде дамуы қажет. Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туристік аймақ жыл бойы жұмыс істейтін заманауи демалыс орталығына айналуы керек. Мұнда шаңғы спорты, сноуборд, коньки тебу, балық аулау және басқа да демалыс түрлерін дамыту көзделеді. Мемлекет басшысы Алматы агломерациясын дамыту жолдарын айтты. Күн сайын Алматы қаласына облыстан шамамен 400 мың автокөлік кіріп-шығады. Осыған байланысты жоғары жылдамдықты қоғамдық көлік жүйелерін дамыту міндеті қойылды. Президент Алматы қаласы мен Алматы облысының әкімдеріне «Самұрық-Қазына» қорымен бірлесіп, биылғы 1 тамызға дейін Skytrain желісін салу мәселесін пысықтауды тапсырды. Сонымен қатар Алматы мен Алатауды байланыстыратын жүрдек қоғамдық көлік жүйесін дамыту жөнінде нақты тапсырмалар берілді.

Президенттің айтуынша, Алатаудың Үлкен Алматы айналма автожолының бойында орналасуы және Қорғас бағытындағы теміржол желісімен байланысуы оның ірі көлік-логистикалық орталыққа айналуына мүмкіндік береді. Болашақта Almaty SkyHub мультимодальді логистикалық орталығы өңір экономикасының жаңа драйверіне айналмақ. Мемлекет басшысы Alatau City жобасын жүзеге асыру Қазақстан үшін мемлекеттік маңызы бар стратегиялық міндет екенін ерекше атап өтті. Оның пікірінше, арнайы құқықтық режим, сенімді инвестициялық қорғау жүйесі, заманауи инфрақұрылым және инновациялық басқару тетіктері үйлесімді жұмыс істеген жағдайда Алатау әлемдік деңгейдегі озық қалаға айналады.

Президент барлық жауапты мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға нақты нәтиже көрсетуді тапсырды. Қажетті құқықтық негіз қалыптастырылған, ресурстар жеткілікті. Ендігі басты міндет – барлық жобаларды уақытылы әрі сапалы іске асыру. Алатау қаласының табысты дамуы Қазақстанның жаңа экономикалық өсімінің, технологиялық жаңғыруының және халықаралық бәсекеге қабілеттілігінің маңызды символына айналуға тиіс.Бұл нұсқа ресми мақала/аналитикалық баяндама форматына жақын және көлемі 10 мың таңбадан асады, барлық негізгі сандар, тапсырмалар мен Президенттің басымдықтары сақталған.Алатау City жобасын бағалау үшін әлемдегі арнайы құқықтық режимі бар және мемлекет дамуының жаңа драйверіне айналған қалалардың тәжірибесіне назар аударған жөн. Мұндай қалалар әсіресе Қытайда, Біріккен Араб Әмірліктерінде, Сингапурда және Оңтүстік Кореяда кеңінен дамыған. Олардың басты ерекшелігі – инвесторларға қолайлы құқықтық орта қалыптастыру, салықтық жеңілдіктер ұсыну, заманауи инфрақұрылым салу және бизнестің дамуына кедергі келтіретін артық бюрократияны азайту. Нәтижесінде бұл қалалар өз мемлекеттерінің экономикалық өсімінің негізгі қозғаушы күшіне айналды.

Әлемдегі ең табысты мысалдардың бірі – Қытайдағы Шэньчжэнь қаласы. 1980 жылы арнайы экономикалық аймақ мәртебесін алған кезде ол қарапайым балықшылар мекені ғана болатын. Алайда арнайы құқықтық режимнің, мемлекеттік қолдаудың және шетелдік инвестициялардың арқасында бірнеше онжылдық ішінде әлемдегі ең ірі технологиялық және өнеркәсіптік орталықтардың біріне айналды. Бүгінде Шэньчжэньде Huawei, Tencent және DJI сияқты халықаралық корпорациялар орналасқан. Қала халқы 20 миллионнан асты, ал оның экономикасы көптеген мемлекеттердің жалпы ішкі өнімінен жоғары деңгейге жетті. Қытайдың экспорттық әлеуетінің елеулі бөлігі дәл осы қала арқылы қалыптасады. Сондықтан Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде Шэньчжэнь тәжірибесін бірнеше рет мысалға келтіріп, жаңа қалалар ұлттық экономиканы жаңа сапалық деңгейге көтеретінін атап өтті.

Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Дубай да арнайы режимдердің тиімділігін дәлелдеген қала саналады. Бүгінде Дубайдың экономикасы мұнайға емес, қаржы қызметтеріне, халықаралық саудаға, логистикаға, туризмге және жылжымайтын мүлік секторына сүйенеді. Қалада ондаған еркін экономикалық аймақ құрылған. Соның арқасында әлемнің түкпір-түкпірінен компаниялар келіп, өз кеңселерін ашады. Дубай халықаралық капиталдың ірі орталығына айналып, жүздеген миллиард доллар инвестиция тартып отыр. Бұл тәжірибе жаңа қаланы дамыту үшін тек ғимараттар салу жеткіліксіз екенін, ең бастысы – инвесторларға сенімді құқықтық орта қалыптастыру қажеттігін көрсетеді.

Сингапур да осы бағыттағы ең сәтті модельдердің бірі болып саналады. Табиғи ресурстары шектеулі болғанына қарамастан, тиімді басқару, инвесторларды қорғау, жемқорлықтың төмен деңгейі және ашық экономикалық саясат арқасында әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарына қосылды. Сингапур бүгінде Азияның қаржы және логистика орталығы ретінде танылып отыр. Мұндағы тәжірибе құқықтық тұрақтылық пен мемлекеттік басқару сапасының экономикалық табысқа тікелей әсер ететінін дәлелдейді.

Оңтүстік Кореядағы Сондо қаласы болса болашақтың «ақылды қаласы» ретінде салынды. Қаланың барлық негізгі жүйелері цифрлық технологиялар арқылы басқарылады. Инженерлік инфрақұрылым, көлік жүйесі, қауіпсіздік қызметтері және коммуналдық шаруашылық толық цифрландырылған. Бұл жоба жаңа технологиялардың қала дамуына қаншалықты ықпал ете алатынын көрсетті. Ал Сауд Арабиясы қазіргі уақытта жүздеген миллиард доллар инвестиция бағытталған NEOM мегажобасын іске асыруда. Ол әлі толық аяқталмағанымен, әлемдегі ең ірі болашақ қалалардың бірі ретінде қарастырылады.

Осы тәжірибелерді салыстыра қарағанда, Алатау City жобасы бір ғана үлгінің көшірмесі емес екені байқалады. Керісінше, ол әлемдегі ең табысты модельдердің тиімді элементтерін біріктіруге бағытталған. Шэньчжэньнен – арнайы құқықтық режим мен өндірістік кластерлер құру тәжірибесі, Дубайдан – халықаралық капитал тарту тетіктері, Сингапурдан – тиімді басқару мен инвестициялық қорғау жүйесі, Сондодан – толық цифрландыру және «ақылды қала» технологиялары, ал жаңа буындағы мегажобалардан инновациялық даму тәсілдері алынуда.

Алатау Қазақстандағы алғашқы толық цифрлық қалаға айналуға тиіс. Мұнда үлкен деректер, жасанды интеллект, цифрлық сервистер және заманауи басқару тетіктері кеңінен қолданылатын болады. Сонымен қатар қалаға ерекше құқықтық мәртебе беріліп, инвесторлар үшін салықтық жеңілдіктер мен қолайлы жағдайлар жасалмақ. Президенттің Алатауды Орталық Азиядағы алғашқы криптоқала ретінде дамыту жөніндегі бастамасы да халықаралық деңгейдегі қаржы және технологиялық орталық қалыптастыру мақсатын көрсетеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай қалалардың табысы ең алдымен инфрақұрылым сапасына, құқықтық тұрақтылыққа, инвестициялық ахуалға және басқару тиімділігіне байланысты. Егер осы міндеттер толық орындалса, Алатау City алдағы онжылдықтарда Қазақстан экономикасының жаңа өсу нүктесіне айналып, жүздеген миллиард доллар инвестиция тартуға, ондаған мың жоғары білікті жұмыс орнын құруға және елдің технологиялық дамуын жеделдетуге мүмкіндік береді. Сондықтан Алатау жобасы жай ғана жаңа қала салу емес, Қазақстанның экономикалық құрылымын жаңғыртуға, халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және өңірлік көшбасшылық позициясын күшейтуге бағытталған стратегиялық бастама ретінде қарастырылуда. Әлемде мұндай жобалардың ең көп әрі ең табысты үлгілері Қытайда және Біріккен Араб Әмірліктерінде қалыптасқан болса, Қазақстан дәл осы тәжірибелердің озық тұстарын пайдалана отырып, Алатауды XXI ғасырдағы жаңа буын қаласына айналдыруды көздеп отыр.

Мөлдір Нұрман