ОМБЫДАҒЫ КЕЗДЕСУДІҢ МӘНІ ЖӘНЕ ҚАСЫМ-ЖОМАРТ ТОҚАЕВТЫҢ БАСТАМАЛАРЫ

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына жұмыс сапары және Омбы қаласында өткен Қазақстан–Ресей өңіраралық ынтымақтастық форумы екі ел арасындағы стратегиялық серіктестік пен одақтастық қатынастардың мазмұндық тұрғыдан жаңа деңгейге көтеріліп келе жатқанын көрсетті. Мемлекет басшысының Ресей Президенті Владимир Путинмен кездесуі және форумның пленарлық отырысында сөйлеген сөзі Қазақстан–Ресей байланыстарының қазіргі жай-күйін саралап қана қоймай, алдағы кезеңдегі өзара ықпалдастықтың негізгі бағыттарын айқындауға мүмкіндік берді.

Бұл сапардың ерекшелігі – оның екіжақты саяси диалогпен шектелмей, экономикалық, инвестициялық, көлік-логистикалық, энергетикалық, ғарыштық, гуманитарлық және өңіраралық ынтымақтастықтың кең ауқымын қамтуында. Сонымен қатар Президенттің сөздерінен Қазақстанның Ресеймен қарым-қатынасқа прагматикалық әрі ұзақмерзімді көзқарасы анық байқалды. Мемлекет басшысы бір жағынан қалыптасқан стратегиялық серіктестік пен одақтастықтың маңызын атап өтсе, екінші жағынан жаңа технологиялар мен жаһандық логистикалық өзгерістер жағдайында екі елдің экономикалық әлеуетін барынша тиімді пайдалануға бағытталған нақты ұсыныстарын ортаға салды.

Ең алдымен, сапар аясында сауда-экономикалық байланыстардың ауқымы мен тұрақты динамикасы ерекше аталды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, өткен жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы шамамен 28 миллиард долларға жуықтаған. Екі ел басшыларының сөздерінде биылғы жылдың алғашқы бес айында өзара сауда көлемінің одан әрі өскені айтылды. Бұл көрсеткіш Қазақстан мен Ресей экономикасының өзара тәуелділігі мен толықтырушылық сипатының жоғары екенін аңғартады.

Инвестициялық ынтымақтастық та екіжақты қатынастардың маңызды тіректерінің біріне айналып отыр. Қазақстан Президенті Ресейдің соңғы жиырма жыл ішінде Қазақстан экономикасына 30 миллиард доллардан астам инвестиция салғанын атап өтті. Сонымен қатар ресейлік капиталдың қатысуымен елімізде 20 мыңнан астам кәсіпорын жұмыс істейтіні айтылды. Бұл – екі мемлекет арасындағы экономикалық байланыстардың тек үкіметаралық келісімдер деңгейінде ғана емес, жеке бизнес пен кәсіпкерлік ортада да терең орныққанын көрсететін маңызды фактор.

Өнеркәсіптік кооперация осы экономикалық ықпалдастықтың келесі маңызды бағыты ретінде белгіленді. Құны 52–53 миллиард доллардан асатын 177 перспективті жобаның қалыптасуы, оның 122-сінің іске қосылуы және 30 мыңнан астам жұмыс орнының ашылуы екі ел арасындағы инвестициялық серіктестіктің нақты нәтижелерге бағытталғанын көрсетеді. Бұл ретте металлургия, машина жасау, энергетика, фармацевтика және басқа да салалардағы бірлескен жобалар Қазақстан мен Ресейдің өндірістік тізбектерін өзара байланыстыра түсуде.

Осы тұрғыдан алғанда, Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстандағы алғашқы атом электр станциясын салу жобасына берген бағасы ерекше назар аударуға лайық. Президент бұл бастаманы тек энергетикалық жоба ретінде емес, ұзақмерзімді технологиялық және адами капиталды дамытуға бағытталған стратегиялық серіктестіктің көрінісі ретінде қарастырды. «Росатом» бастаған халықаралық консорциумның қатысуымен жүзеге асырылатын жоба Қазақстанның атом энергетикасы саласындағы жаңа құзыреттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әсіресе жергілікті мамандарды даярлау мәселесінің басымдық ретінде аталуы маңызды. Бұл Қазақстан үшін жобаның түпкі мақсаты тек энергия өндірумен шектелмей, ұлттық кадрлық және ғылыми-инженерлік әлеуетті дамыту екенін аңғартады.

Президенттің ұсыныстарында көлік-логистика саласы ерекше орын алды. Бұл кездейсоқ емес. Қазақстан мен Ресей Еуразия кеңістігінің негізгі транзиттік тораптарының бірі ретінде әлемдік сауда бағыттарының өзгеруінен туындайтын жаңа мүмкіндіктерді бірлесіп пайдалануға мүдделі. Қазақстан аумағы арқылы өтетін Қытай–Ресей–Қытай және Ресей–Қазақстан–Қытай бағыттарындағы контейнерлік тасымалдардың өсуі екі елдің көлік инфрақұрылымын одан әрі интеграциялау қажеттігін көрсетеді.

Осы жағдайда Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Қазақстан–Ресей» цифрлық көлік дәлізін пилоттық режимде іске қосу туралы ұсынысы стратегиялық маңызға ие. Цифрлық технологияларды көлік жүйесіне енгізу шекарадан өту рәсімдерін жеңілдетуге, жүк қозғалысын бақылауды жетілдіруге, логистикалық шығындарды азайтуға және транзиттік ағындарды арттыруға мүмкіндік береді. Яғни бұл бастама дәстүрлі инфрақұрылымды дамыту шеңберінен шығып, екі елдің көлік жүйелерін цифрлық тұрғыдан біріктіруге бағытталған.

Президенттің жүргізушісіз жүк көліктерінің Қазақстан мен Ресей арасында алғаш рет қатынауын технологиялық серіктестіктің жаңа кезеңінің белгісі ретінде бағалауы да осы үрдіспен сабақтас. Бұл – көлік саласындағы автоматтандыру, жасанды интеллект және цифрлық логистика бағыттарының болашақта екіжақты ынтымақтастықтың маңызды бөлігіне айналуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қазақстан Президенті шекара маңындағы өңірлердің экономикалық белсенділігін арттыруға да айрықша мән берді. Осы орайда халық саны 500 мыңнан асатын Ресейдің Қазақстанмен шекаралас қалалары мен Астана арасында тікелей әуе қатынасын кезең-кезеңімен дамытуға бағытталған «500+» бағдарламасын ұсынуы – өңіраралық байланысты жаңа деңгейге көтеруге арналған практикалық бастама. Мұндай жобалар іскерлік қатынастарды жеңілдетіп қана қоймай, туризмді, шағын және орта бизнесті, мәдени-гуманитарлық алмасуды дамытуға ықпал етуі мүмкін.

Туризм саласындағы ұсыныстар да осы логикаға негізделген. Қазақстанға келетін шетелдік туристер арасында Ресей азаматтарының алдыңғы орында болуы екі ел арасындағы географиялық жақындықтың, тілдік және мәдени ортақтастықтың экономикалық әлеуетін толық пайдалануға мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Бірлескен трансшекаралық туристік маршруттарды қалыптастыру, өңірлер арасындағы тікелей қатынасты күшейту және туристік инфрақұрылымды бірлесіп дамыту шекара маңындағы аумақтардың жаңа экономикалық өсу нүктелеріне айналуына жағдай жасай алады.

Кездесудің тағы бір маңызды бағыты – ғарыш саласындағы ынтымақтастық. Қасым-Жомарт Тоқаев «Союз-5» зымыран тасығышының алғашқы ұшырылымын Қазақстан мен Ресейдің ғылыми, инженерлік және өндірістік әлеуетін біріктіретін ірі технологиялық жобалардың бірі ретінде атап өтті. Бұл бағыт екі ел арасындағы дәстүрлі ғарыштық әріптестіктің жаңа мазмұнмен толығып келе жатқанын көрсетеді. Қазақстан үшін ғарыш саласындағы ынтымақтастық жоғары технологияларды игеру, инженерлік кадрлар даярлау және ұлттық ғылыми-өндірістік әлеуетті арттыру тұрғысынан маңызды.

Гуманитарлық саладағы байланыстар да сапар күн тәртібінің маңызды бөлігі болды. Омбыда Қазақ ұлттық университетінің филиалын ашу мәселесіне көрсетілген қолдау екі ел арасындағы білім беру кеңістігінің ықпалдастығын тереңдетуге бағытталған қадам ретінде бағалануы мүмкін. Білім саласындағы мұндай жобалар ұзақмерзімді перспективада кәсіби кадрлар даярлауға ғана емес, ғылыми байланыстарды дамытуға және жастар арасындағы өзара түсіністікті нығайтуға ықпал етеді.

Сонымен бірге сапардың саяси мазмұны да айрықша назар аударуға тұрарлық. Қасым-Жомарт Тоқаев Ресей мен Украина арасындағы қақтығысқа қатысты Қазақстанның ұстанымын тағы бір мәрте білдіріп, мәселені дипломатиялық жолмен шешудің қажеттігін атап өтті. Президент қақтығысты уақытша тоқтатып, Ыстанбұл келіссөздері форматына қайта оралу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Бұл пікір Қазақстанның бейбітшілік пен келіссөздерді қолдайтын дәстүрлі сыртқы саяси бағытына сәйкес келеді.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы Қазақстанның бұл қақтығыста делдал болуға ұмтылмайтынын ашық айтты. Бұл ұстаным Қазақстан дипломатиясының негізгі қағидаттарының бірі – барлық тараптармен сындарлы қарым-қатынасты сақтай отырып, өз ұлттық мүддесін қорғау және халықаралық тұрақтылықты қолдау саясатына сәйкес келеді. Тоқаевтың пікірінше, Ресей мен Украина арасындағы мәселе ең алдымен тікелей диалог арқылы шешілуі тиіс. Осы арқылы Қазақстан өзінің бейтарап әрі прагматикалық ұстанымын сақтай отырып, бейбітшілікке шақыратын саяси позициясын танытты.

Омбыдағы кездесу барысында Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресеймен стратегиялық серіктестік пен одақтастық қатынастарды дамытуға Қазақстанның бейілдігін нақты растауы да маңызды саяси сигнал болды. Бұл ұстаным екі ел арасындағы қатынастардың тек экономикалық мүдделерге ғана емес, ұзақмерзімді саяси сенімге, тату көршілікке және өзара тиімді ынтымақтастыққа негізделгенін көрсетеді.

Жалпы алғанда, Омбыдағы сапар мен Қазақстан–Ресей өңіраралық ынтымақтастық форумы екіжақты қатынастардың қазіргі кезеңдегі негізгі ерекшеліктерін айқын көрсетті. Біріншіден, Қазақстан мен Ресей арасындағы серіктестік нақты экономикалық жобаларға, инвестицияға және өнеркәсіптік кооперацияға сүйенеді. Екіншіден, көлік-логистика мен цифрландыру бағыттары жаңа экономикалық өсім нүктесіне айналып келеді. Үшіншіден, энергетика мен атом өнеркәсібі сияқты стратегиялық салалардағы ынтымақтастық ұзақмерзімді технологиялық серіктестікке жол ашуда. Төртіншіден, білім, ғылым, ғарыш және туризм салаларындағы байланыстар екі ел арасындағы гуманитарлық және адами капитал негізін нығайта түсуде.

Ең бастысы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсыныстары Қазақстан–Ресей қатынастарының жаңа сапалық деңгейге өту қажеттігін көрсетеді. Ендігі міндет – қалыптасқан экономикалық әлеуетті заманауи технологиялармен, цифрлық шешімдермен және өңіраралық кооперациямен ұштастыру. Бұл ретте Қазақстанның географиялық орналасуы, Ресеймен ортақ шекарасы және Қытай мен Орталық Азия нарықтарына шығу мүмкіндігі елдің транзиттік және логистикалық әлеуетін арттыруға айтарлықтай мүмкіндік береді.

Омбыдағы форум осы мүмкіндіктерді нақты жобаларға айналдыру үшін маңызды алаң болғаны анық. Қазақстан тарапының бастамалары көлік дәліздерін цифрландырудан бастап шекара маңы туризмін дамытуға, атом энергетикасынан ғарыштық технологияларға дейінгі кең ауқымды қамтиды. Сондықтан бұл сапарды екі ел арасындағы дәстүрлі байланыстарды бекемдеумен қатар, Қазақстан мен Ресейдің жаңа технологиялық және экономикалық шындыққа бейімделген ынтымақтастығының келесі кезеңін айқындаған маңызды саяси-экономикалық оқиға ретінде бағалауға болады.

Омбыда өткен келіссөздер мен форум Қазақстан–Ресей стратегиялық серіктестігінің институционалдық және экономикалық негізі берік екенін көрсетті. Екі ел үшін ендігі басымдық – өзара сауда көлемін арттыру ғана емес, ынтымақтастықтың сапасын өзгерту, жоғары қосылған құны бар өндірістерді дамыту, транзиттік әлеуетті тиімді пайдалану, цифрлық технологияларды енгізу және адами капиталға инвестиция салу. Осындай тәсіл Қазақстан мен Ресей арасындағы ұзақмерзімді серіктестікті жаңа мазмұнмен толықтырып, екі елдің де экономикалық тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.